Speer: Eine Biographie - Joachim Fest (1999)

Ik ben niet zo'n biografie-lezer (dit is denk ik zelfs de eerste biografie die ik lees, bedenk ik nu), maar deze heb ik cadeau gekregen en ik moet toegeven dat het me wel sterk geboeid heeft. Ik kende Speer natuurlijk wel al, had ook de film gezien en heb zijn plannen voor Germania meermaals bestudeerd, maar zo grondig als deze biografie kende ik de man niet.
Niet dat er nieuw licht op zijn figuur wordt geworpen: het is intussen wel min of meer bekend en aanvaard dat zijn rol vooral door tegenstrijdigheden wordt gekenmerkt, dat hij zich verschool achter zijn kunstzinnige en technocratische aard om zichzelf en anderen wijs te maken dat hij erin geslaagd was de tweede man van het Derde Rijk te worden zonder zelf aan politiek te doen of zijn handen vuil te maken - wat in zekere zin klopt, en in andere zin totaal niet. Eerlijk gezegd begint die morele kwestie intussen bijna afgezaagd te worden, maar het is duidelijk dat hij afwist van de meeste Duitse misdaden (hoewel misschien niet steeds in hun volle afmetingen), maar dat gewoon heeft proberen negeren omdat het niet in zijn kraam paste - hij kon geen afstand nemen van zijn positie, en heeft zichzelf dus wijsgemaakt dat de holocaust of de deportatie van dwangarbeiders niet bestond of toch minstens voor hem onbelangrijk was. Een beetje zoals genieten van ganzenlever op het kerstfeest en tegelijk weten hoe het gemaakt wordt, maar dat dan toch eventjes buiten beschouwing laten - maar dan op een iets grotere schaal

Veel interessanter vond ik eigenlijk nog de inkijk die het boek geeft op de werking van het Nazirijk en hoe er aan politiek gedaan werd - welke kinderachtige machtspelletjes er continu aan de gang waren en hoe Hitler als een spilfiguur in die hele kermis stond, de man wiens gunsten iedereen trachtte te veroveren. De koppigheid en halve waanzing waarin Hitler verzeild is geraakt is dankzij Der Untergang algemeen bekend, maar de reikwijdte hiervan komt pas echt naar voor als je een boek als dit leest. En in dit alles natuurlijk Speer als min of meer enige verstandige man, die weliswaar heel snel geleerd heeft zich in deze machtspelletjes een positie te zoeken en zich dankzij de bewondering van Hitler voor zijn intelligentie en kordate aanpak tot de absolute top heeft weten op te werken, maar toch steeds een buitenbeentje is gebleven.

Helemaal nieuw voor me was vooral Speers rol aan het einde van de oorlog, als hij resoluut ingaat tegen Hitlers politiek van de verschroeide aarde en het land afreist om zijn bevelen tegen te houden (bevelen die inhielden om voor de oprukkende geallieerden uit alle fabrieken, voorraden en steden te vernielen om zo het Derde Rijk en het hele Duitse volk in een soort mythische ondergang met zich mee te slepen - dat dit niet uitgevoerd werd, is grotendeels te danken aan de rebellie van Speer die zijn unieke positie gebruikt heeft om de bevelen van Hitler tegen te werken. Die laatste wist dat trouwens, maar was te ver heen en tegelijk te verliefd op zijn lievelingsarchitect om er tegen op te treden.

Het boek zelf dan Fest is zeker geen slecht schrijver, het verhaal leest vlot en hij weet wat hij moet vertellen om de aandacht gaande te houden, maar hij verliest zich toch net iets te vaak in eindeloze details. Vooral de machtsspelletjes tussen de verschillende leiders beginnen zo wat te vervelen, ook omdat hij nooit veel tijd maakt om namen echt te duiden, ervan uitgaand dat iedereen zo'n nazi-expert is als hij - dat ben ik dus niet. Wat me tijdens het boek ook opviel, en in zekere mate sterk bevreemdde, was hoe betrokken je wordt bij de persoon waar het boek over gaat: de oorlog is verloren door de enorme overmacht van de geallieerde troepen, maar ook door de totale onkunde van veel van de Nazi-figuren, Hitler eigenlijk op kop. Foute beslissingen inzake aanvalsstrategie en keuzes voor bepaalde bewapeningstechnieken hebben de Nazi's even zeer de das om gedaan - als minister van Bewapening en naaste vriend van Hitler heeft Speer uit alle macht geprobeerd hier een kentering in te brengen. Als lezer ga je onwillekeurig voor hem supporteren, wat uiteraard een nogal vreemde gedachte is, aangezien het nu eenmaal nog steeds om een nazi gaat...

De interessantste gedachte, en eigenlijk de kern van het hele verhaal van Speer, staat op het einde van het boek. Speer kan eigenlijk gezien worden als een voorbode van een nieuw 'mensentype', dat in de naoorlogse 20e eeuw wereldwijd 'doorbrak': "de pure technocraat, het klasseloze, briljante type zonder achtergrond, dat geen ander doel kent dan carrière maken... Juist dat ontbreken van psychologische en geestelijke ballast [...] zorgen ervoor dat hij en andere jongemannen van zijn soort tot het uiterste gaan... Dit is hun tijd. De Hitlers en Himmlers raken we wel kwijt, maar de Speers, wat er ook met hen individueel moge gebeuren, zullen nog lang onder ons zijn. Speer belichaamde een toekomstig mensentype: pragmatisch, ambitieus en niet gehinderd door levensbeschouwing." Speer had de Nazi-ideologie niet nodig, vond het ook allemaal maar dwaas - maar de macht die hij in handen kreeg en de wijze waarop hij ineens in staat bleek om bijna de hele economie van het land naar zijn hand te zetten, beviel hem enorm. Dat hij dat zonder die ideologie nooit zou gekund hebben, vergeet hij voor het gemak en verstopt hij onder zijn apolitieke rol. Dat hij even later ook het hele Nürnbergproces naar zijn hand zette door als enige te bekennen en Göring en Hess totaal voor aap te zetten, was evenmin door ideologie of schuldgevoelens te verklaren, maar opnieuw die drang naar ambitie, naar beheersing van de situatie, naar macht. Daar waar de meeste dictators eigenlijk haast belachelijk gevonden worden door buitenstaanders - vaak terecht, met hun eeuwige drang naar praal en excentrieke karakters - roepen figuren als Speer eerder bewondering op, voor hun sluwe aanpak en moderne, beheerste en zeer doelgerichte manier van handelen. De vraag is of de wereld in hun handen zoveel beter af is...