menu

Tonio: Een Requiemroman - A.F.Th. van der Heijden (2011)

mijn stem
4,05 (88)
88 stemmen

Nederlands
Waargebeurd

632 pagina's
Eerste druk: De Bezige Bij, Amsterdam (Nederland)

Op de Eerste Pinksterdag van 2010 komt Tonio van der Heijden, het enig kind van A.F.Th. van der Heijden en Mirjam Rotenstreich, bij een verkeersongeval om het leven. Het is vroeg in de ochtend als hij, ter hoogte van het Vondelpark in het centrum van Amsterdam, wordt geschept door een auto. Hij wordt in kritieke toestand naar het Academisch Medisch Centrum vervoerd, waar hij diezelfde dag aan zijn verwondingen overlijdt. Tonio zal niet ouder worden dan 21 jaar. A.F.Th. van der Heijden doet het enige waar hij op dat moment toe in staat is: in zijn herinnering graven, aantekeningen maken, schrijven. Daarbij voortgedreven door twee dwingende vragen: wat gebeurde er met Tonio in de laatste uren en dagen voorafgaand aan de ramp, en hoe kon dit ongeluk plaatsvinden? Een zoektocht naar het wat en het hoe, die leidt langs verschillende ooggetuigen, vrienden, politiemensen, artsen en het mysterieuze meisje Jenny, dat in de laatste weken van Tonio’s leven een cruciale rol blijkt te hebben vervuld.

zoeken in:
avatar van mjk87
3,5
Op de eerste pagina zo ongeveer wordt geschreven dat voor deze roman een werkbeurs is verschaft. En ik dacht dat A.F.Th. dit boek eerst en vooral als troost schreef, als verplichting aan wijlen Tonio en dat hij, dat nagelaten, wel uit eigen middelen kon bekostigen (zo succesvol moet de man toch wel zijn?) Maar wellicht is dit typerend voor het werk. Te vaak heb ik het idee dat de afwegende schrijver Van der Heijden aan het woord is, in plaats van de oprechte en directe vader van Tonio.

Het boek bestaat uit twee delen. Het eerste deel beschrijft de dag van Tonio’s overlijden en het tweede deel het verdriet van de ouders daarna. Jammer alleen dat A.F.Th. zoveel flash-backs gebruikt. Niet dat deze oninteressant of vervelend waren, maar juist het emotionele moment van de dag van overlijden wordt zo steeds hinderlijk onderbroken. Net als je begint mee te leven denkt de schrijver weer terug aan vroeger. Ongetwijfeld vlogen die flarden aan gedachten in zijn hoofd toentertijd, maar in dit boek werkt dat minder. Ook de stukken over huisdieren, zijn huwelijksproblemen met Mirjam en de relatie met schoonmama hadden geschrapt kunnen worden.

Maar bovenal het wist mij nauwelijks te raken. En wat het is? Wellicht de manier van schrijven? Ik neem aan dat dit een zeer verwarrende periode was voor hem (zo hij ook stelt). Hij vertelt alles vanuit de ik-persoon. Je verwacht dan geen goed geconstrueerde zinnen, heldere afwegingen en zoveel helderheid. Dat gaat niet samen met zijn gemoedstoestand. Juist die herhalingen werkten wel, doordat je zo zijn gedachten kan volgen, die ook vertroebeld en chaotisch waren. Dat had veel meer gemogen, of juist veel wel rauwer en directer. Het is nu zo klinisch soms, en te zakelijk. De schrijver spreekt meer dan de vader, en dat doet me weinig. Ja, op sommige momenten wordt hij even de vader, en die stukken zijn gelijk beter. Vooral de scènes met de kleine Tonio –die dan wel hinderlijke onderbreking zijn- zijn wel vertederend oprecht, zonder dat je het gevoel hebt dat er te lang over is nagedacht. Maar wellicht ook dat ik me dit verdriet gewoon niet kan indenken. Ik heb geen kinderen, dus dat zal wellicht anders zijn als dat wel zo zou zijn geweest. Of A.F.Th. ligt mij gewoon minder. Zijn Leven uit een dag vond ik ook niet bepaald een meesterwerk.

En zeker, af en toe zegt Van der Heijden zinnige dingen over de vraag wat zijn leven nu nog waard is. Niets de facto als je niet voor nageslacht zorgt, daarvoor zijn wij immers op Aarde. Ook bijzonder was de metafoor met het Nederlands elftal; de geboorte en dan de EK-winst in ’88, de dood en het verlies tegen Spanje in 2010. En beide keren gaat A.F.Th. naar de huldiging en beide krijgen prominente plekken. Leuk gedaan. En buiten dat, al raakte het me verder niet bleef het alleszins behoorlijk boeiend tot het eind, ook door de afwisseling en plotvoortgang en las het geheel vlotjes weg. De speurtocht naar de laatste uren van het leven waren alleraardigst en vooral de scène met de stenen en de kleine Tonio, en de overgang naar zijn laatste steen waren erg goed. Dat blijft dan wel een schrijver, maar wel op de toppen van zijn kunnen. Dan is alles goed. Al met al 3,5*.

4,0
Het zingt bijtend rond: zo'n verdriet slijt niet. Het verstrijken van de tijd verhevigt alleen maar.
Toch wordt de toon milder naarmate het boek vordert. De herinnering aan Tonio moet niet bestaan uit louter de pijnbeleving van beide kinderloze ouders, lijkt de schrijver wel gedacht te hebben. Bewust of onbewust, dat valt als lezer niet met zekerheid vast te stellen.
Een aangrijpend boek, dat je inlevingsvermogen eenvoudigweg voor zich opeist. Hoe onvoorstelbaar zo'n verlies ook moge zijn, het wordt pijnlijk blootgelegd. Het voelt alsof het jou zélf overkomen is, overkomt. Een mooie herinnering, lijvig vastgelegd en gedeeld in talrijk publiek.

De verhalende cirkel is rond met Van Persie, de spanningsboog met Jenny, het refrein met de onzekere zekerheid - ik parafraseer: "het voelt alsof het ergste nog moet komen" maar "het klikken van de deur zal nooit meer gepaard gaan met zijn verschijning". Alleen Tonio blijft zo de schrijnende afwezige...
Het boek is misschien niet typerend voor Van der Heijden; - hoewel, ik heb lang niet zijn hele oeuvre doorgewerkt, dus mijn recht van spreken is beperkt - sommige zinsneden en formuleringen vloeien overduidelijk voort uit zijn pen. Het lijkt soms wat geconstrueerd - zoals mjk87 ook al aangaf -, maar ik ben van mening dat dit meer uit onmacht dan uit controle voortkomt. Hij heeft zijn hele leven op geen andere manier geschreven. Toch leest het makkelijker weg dan de Tandeloze Tijd, maar dat zal toe te schrijven zijn aan de verscheurende realiteit die het beschrijft. En die laat zich niet altijd in mooie constructies vangen.

avatar van Lalage
Van der Heijden heeft een prachtige schrijfstijl met veel details, zonder de vaart uit het verhaal te halen. De beschrijvingen van Tonio’s leven zijn haast idyllisch. Hij lijkt de ideale zoon: altijd vrolijk, nooit ruzie, iedereen noemt hem “zo’n lieve jongen”. Niet dat dit ongeloofwaardig overkomt. Ik zie hem zo voor me.

lees verder: Tonio – A.F.Th. van der Heijden | Lalagè leest - lalageleest.wordpress.com

avatar van eRCee
2,5
Zoals hierboven al is opgemerkt door liv is het moeilijk om dit boek, deze zogenaamde requiemroman, zonder schroom te bekritiseren. Van der Heijden schreef een eerlijk relaas over het verlies van zijn zoon Tonio. Daar wil ik niks aan af doen. Toch heeft het boek me teleurgesteld, en ik probeer hieronder te formuleren waarom dat zo is.

Allereerst vind ik de titel zeer mooi, maar misleidend. Tonio is veel meer een rouwverslag dan een requiem; de gevoelens van Van der Heijden staan centraal, terwijl Tonio als 'karakter' slechts mondjesmaat naar voren komt (en wat valt er voor het algemene publiek eigenlijk ook over hem te zeggen?). Het boek is daarnaast volgens mij geen roman in strikte zin maar een autobiografisch document, geschreven vanuit een open wond.
Als ik deze beiden dingen op voorhand geweten had, zou ik het boek waarschijnlijk niet hebben gelezen. Zoals in de discussie bij Nooit ziek geweest al naar voren kwam zoek ik niet naar ervaringsverhalen maar dient een boek, zeker een roman, voor mij een algemeen geldende betekenis te hebben. Tonio heeft vermoedelijk heel veel herkenning te bieden voor mensen die een soortgelijke situatie mee maken of hebben meegemaakt, maar voor wie dat niet geldt is het louter een ervaringsverhaal van en schrijver over een persoonlijke gebeurtenis. (In dit kader kan ik het juryrapport van de Libris literatuurprijs ook helemaal niet volgen, en de onderbouwing ervan is zwak.)

Net als thomzi50 en mjk87 ben ik van mening dat er op literair vlak wel het nodige aan te merken valt op Tonio. Vooral bekroop me het gevoel dat men te weinig heeft durven te redigeren in dit uiterst persoonlijke manuscript, wat begrijpelijk is, maar het komt het boek zeker niet ten goede. Er is veel te veel herhaling (letterlijke voorvallen, details die te vaak terugkomen, maar ook inhoudelijke noties die vrijwel identiek weerkeren) en bijgevolg is het boek te lang en te traag. Daarnaast vond ik de structuur rommelig en zijn er teveel randzaken aanwezig. Deze zaken samen waren funest voor mijn beleving. Geraakt ben ik eigenlijk niet.

Uiteindelijk faalt het boek voor mij als literaire creatie én als persoonlijk rouwverslag. Ik geloof echter wel dat Van der Heijden niks anders kon dan dit boek schrijven en als Tonio ook voor andere mensen iets kan betekenen, zoveel te beter.

Gast
geplaatst: vandaag om 17:15 uur

geplaatst: vandaag om 17:15 uur

Let op: In verband met copyright is het op BoekMeter.nl niet toegestaan om de inhoud van externe websites over te nemen, ook niet met bronvermelding. Je mag natuurlijk wel een link naar een externe pagina plaatsen, samen met je eigen beschrijving of eventueel de eerste alinea van de tekst. Je krijgt deze waarschuwing omdat het er op lijkt dat je een lange tekst hebt geplakt in je bericht.

* denotes required fields.

Let op! Je gebruikersnaam is voor iedereen zichtbaar, en kun je later niet meer aanpassen.

* denotes required fields.