The Clash of Civilizations: And the Remaking of World Order - Samuel Huntington (1996)

Zeer interessant boek, waarin Huntington beweert dat conflicten sinds het einde de Koude Oorlog voornamelijk hun oorsprong hebben in cultuurverschillen.

In dikwijls controversiële verhandelingen toont hij aan dat 'beschaving' een cruciale rol speelt in het ontstaan, het verloop en de (tijdelijke) beëindiging van conflicten. Via meerdere case studies blijkt hoe vaak grote 'kernlanden' doorslaggevende invloed hebben op hun kleinere broertjes, die hun religie en/of cultuur delen.

Zijn voorspellingen over de opkomst van China en de islamitische heropleving, verwoord in 1996, maken het des te interessanter.

Ik ga komende week maar eens deze klassieker aandoen - ligt al hopeloos te lang wachten op een leesbeurt.

Met de Amerikaanse verkiezingen in zicht worden we herinnerd aan ‘Botsende Beschavingen: Cultuur en Conflict in de 21e Eeuw’ aldus dit artikel door Yavuz Baydar In Kanttekening d.d. 4 november 2024.

Ik denk niet dat de VS een goed voorbeeld zijn van Huntingtons ‘botsende beschavingen’: de VS trekken zich – zeker onder Trump – juist terug (isolationisme) en hun ‘culture wars’ is denk ik niet wat Huntington bedoelde. Huntingtons these van ‘botsende beschavingen’ was een reactie op Fukuyama’s Einde van de Geschiedenis en de Laatste Men die in de val van de Muur (en daarvoor van het fascisme) een bevestiging zag van Hegels ‘einde van de geschiedenis’ (met name zoals Kojève Hegel had geïnterpreteerd c.q. de focus had gericht op de beroemde heer-knecht-passage in Hegels Fenomenologie van de Geest: uiteindelijk zal iedereen vrij zijn op grond van wederzijdse erkenning). Huntingtons visie is sterk Spengleriaans en vervangt aldus de (christelijke) lineaire geschiedenis naar een doel (vrijheid voor allen) door een (heidense) circulaire geschiedenis waarin we net als bv. de Romeinen aan het einde van de cyclus zijn gekomen: ideologie (de strijd om ideeën) is slechts een fase in de geschiedenis van de beschaving waarna de oerdriften van het leven de politiek zullen overnemen: macht (ceasarisme) en imperialisme (omdat in deze eindfase de beschaving onbezield is geraakt richt de energie zich naar buiten in de vorm van militarisme plaats van naar binnen in de vorm van een bloeiende cultuur). In plaats van Fukuyama’s overwinning van het liberalisme voorzag Huntington (zoals Spengler) het verdwijnen van de ideologie überhaupt.

Ik denk dat beide visies waarheid bevatten, maar de profetische waarheid van Huntington (Spengler) is evidenter: ideologie lijkt inderdaad overal te verdwijnen ten gunste van blote machtspolitiek, zowel binnenlands (nieuwe ‘keizers’ zoals Berlusconi en Poetin maar ook Trump die alleen geïnteresseerd is in zichzelf) als buitenlands waarin de niet-Westerse naties steeds uitdrukkelijker de Westerse (liberale) waarden inruilen voor een revitalisering van de eigen culturele identiteit (men bedenke dat juist na het koloniale tijdperk overal naties in hoog tempo door middel van dictaturen verwesterden in een poging zichzelf te ontwikkelen en te moderniseren maar juist die dictaturen lijken een relikwie uit het verleden). Huntingtons these trok vooral veel aandacht na 9/11: in reactie op de door de VS gesteunde secularistische dictators in de moslimwereld kwam de radicale islam op die ook het Westen zelf ging aanvallen. Het beste voorbeeld is denk ik Poetins Rusland: niet alleen is Poetin een typisch voorbeeld van de nieuwe autocraat die voorbij de seculiere en modernistische dus ‘Westerse’ dictators, zoals Lenin (die door Poetin wordt veracht), teruggrijpt naar het voor-ideologische Russische keizerrijk, geworteld in religie en traditie (en daarmee ook een bredere steun van het volk verwerft, mede door middel van post-truth in plaats van een opgelegde ideologische waarheid, ook al heeft dat volk de facto geen inspraak meer) en daarmee als nieuwe tsaar ook een nieuw keizerrijk wil bewerkstelligen (waartoe allereerst Oekraïne het slachtoffer is geworden) dat zijn macht moet representeren en respect (angst) moet afdwingen bij met name de VS als aartsvijand.

Een intrigerend deel van Huntingtons boek gaat over Rusland of eigenlijk de orthodox christelijke wereld: Huntington voorspelde min of meer de Russische invallen in buurlanden met als doel de orthodoxe wereld te verenigen (tegen het Westen en met Rusland als centrum) want juist op de grens tussen verschillende culturen voorzag Huntington conflicten. Toch is het nog de vraag of die religieuze scheidslijn bepalend zal zijn voor Poetins machtshonger: die grens zou een burgeroorlog in Oekraïne (dat nota bene ‘grensland’ betekent) kunnen verklaren, maar Poetin lijkt heel Oekraïne te willen innemen en bv. ook de Baltische staten die niet orthodox zijn (maar wel een significante Russische minderheid hebben). Hoe dan ook, de nieuwe wereldorde – een multipolaire wereld – die niet-Westerse landen lijken na streven met Rusland als agressieve voorpost tegen de Westerse hegemonie (cultureel en militair) is door Huntington al geheel in dit boek beschreven.

Met zulke boeken die al richting de leeftijd van 30 gaan is het leuk om te zien hoe bepaalde voorspellingen zijn verlopen. Zijn ze volledig uitgekomen, werd de soep niet zo heet gegeten maar klopt de essentie of zat de schrijver er echt volledig naast? Ik denk dat Huntington dat redelijk heeft verdeeld over die drie uitkomsten.

Dat is iets dat denk ik ook wel wat zegt over het boek en mijn score. Enorm boeiend met een interessante theorie maar de onderbouwing is vaak anekdotisch en niet altijd even sterk. Dat is jammer. Maar verder hoe beschavingen worden gedefinieerd en hoe de wereld zo in elkaar zit is erg leuk en interessant om te lezen en dit boek verklaart ook wel een en ander van de huidige wereld en helpt je die ook begrijpen. 3,5*.