Bayn al Quasrayn - Nagieb Mahfoez (1956)

Mijn leesproject 2021 komt met het eerste deel van de Caïro-trilogie alsnog tot een verlaat einde. In delen twee en drie had ik al over de wederwaardigheden van de Egyptische koopmansfamilie gelezen. Gebeurtenissen van soapachtige proporties, wat het gaandeweg minder goed verteerbaar maakte.

Dit eerste deel is wat mij betreft een stuk subtieler. Er gebeurt weliswaar genoeg melodramatisch, maar Mahfoez lijkt meer tijd te nemen om de weerslag daarvan op de personages te bestuderen. Daarbij vind ik Tussen twee paleizen veel meer nog dan de vervolgdelen een echte familiekroniek. Waar in de latere delen met name het personage Kamaal centraal staat, is de aandacht over de verschillende personages hier evenwichtiger verdeeld.

Zo is daar Amiena, de zeer onderdanige moeder van het gezin. Haar man laat haar de deur niet uit en ze moet al zijn overspel maar laten welgevallen. Mahfoez schetst de complexe verhouding vanuit beider perspectief, en doet dat overtuigend. Zo is de hele roman een studie naar de omgangsvormen en verhoudingen in de ouderwetse Moslimcultuur. Het stopt niet bij het benoemen van de hypocrisie en onderdrukking, maar tracht inzichtelijk te maken hoe dit psychologisch werkt bij betrokkenen. In de pater familias zien we het sterkst een splitsing van persoonlijkheden; gezin, werkomgeving en vriendengroep zijn voor hem gescheiden werelden met elk hun eigen normen en voorgeschreven gedrag. Zo kan het dat hij onder vrienden zijn losbandige kant de vrije ruimte geeft en de volgende ochtend voor de kinderen de devote moslim uithangt, zonder dat dit voor hem iets hypocriets heeft. Natuurlijk manoeuvreert Mahfoez hem steeds in situaties waarin hij er ook niet meer uitkomt.

Tussen twee paleizen speelt tegen de achtergrond van het verzet tegen de Britse overheersers. Daarmee krijgen de gebeurtenissen ook een politiek-ideologische dimensie waar de personages zich mee te verhouden hebben. Dat maakt bij elkaar een mooi, gelaagd familieportret, dat naar mijn mening de vervolgdelen overschaduwt. Ook prima als losstaand deel te lezen dus.

Tussen Twee Paleizen is de naam van een straat en een wijk in Caïro, genoemd naar twee middeleeuwse paleizen die er niet meer staan. Het gaat over een gezin in 1917. De eerste helft belicht vooral hun privéperikelen, maar gaandeweg komt de politieke situatie meer op de voorgrond. Er is ook aandacht voor culturele zaken als muziek, architectuur, kleding en cosmetica.

Het gezinshoofd Ahmed is een man met twee gezichten. Hij regeert het gezin als een despoot, volgens de strengste stroming van het soennisme. Buitenshuis gaat hij zich heimelijk te buiten aan drank, vrouwen en profane muziek. Er zijn ongelijke normen tussen mannen en vrouwen. Zijn echtgenote Amiena mag zelfs het huis niet verlaten zonder zijn toestemming. De drie zonen en twee dochters hebben elk hun eigen persoonlijkheid en hun eigen problemen.

Tot 1922 was Egypte een Brits protectoraat. Britse en Australische soldaten zijn aanwezig in het straatbeeld. De Wafd was een nationalistische partij die naar onafhankelijkheid streefde. Binnen het gezin verschillen de houdingen ten aanzien van de bezetter. Deze roman geeft een ruime inkijk in een andere cultuur.