Lieutenant Gustl - Arthur Schnitzler (1900)

Ik bond dit echt een verschrikkelijke degoutant boek.

Misschien kan je iets meer je best gaan doen op je berichten?

Het was een typo, big deal.

Jarenlang keek ik uit naar het boek want het stond in mijn lijsten als belangrijk avant gardistisch werk.

Toen ik het onlangs uiteindelijk las vond ik het teleurstellend naar mijn waarde-oordeel. Dat is wat ik ermee bedoelde. Ik heb andere boeken van de auteur gelezen die ik beter vond zoals Traumnovelle.

Nu nog een klein essay schrijven over dit boek, want anders krijg je een laag cijfer van de schoolmeesters op deze site (#strafregels).

Hier hebben we inderdaad wat aan. Bedankt.

Aardig maar ook niet meer dan dat. Alleen al dat ik na een week al niet echt meer weet waar dit over ging en ik echt moest graven (en even nog de bundel erbij pakken) om me dat te herinneren zegt genoeg. Op zich wel prima beschreven maar ook wat overdreven in gedachten en melodramatisch en daarom niet helemaal mijn smaak. Ondanks datt Schnitzler vrij goed in hoofden kan kruipen in het algemeen overtuigde het hier niet helemaal. De bedrukkende sfeer kwam wel goed naar voren. 3,0*.

Van de verhalen in Voor het einde: 33 Duitse verhalen uit de jaren 1900-1933 is dit het eerste verhaal dat geen prachtig, poëtisch taalgebruik kent maar op realistische wijze een innerlijke monoloog van de hoofdpersoon weergeeft: het is in feite het eerste Duitstalige stream-of-consciousness-werk en ook het eerste werk met die techniek dat mij wist te boeien, hetgeen te maken heeft met het onderwerp dat boeit en geschikt is voor deze modernistische techniek.

Het verhaal bestaat uit de stroom van gedachten van de, zo blijkt uit die stroom, arrogante, misogyn-rokkenjagende, antisemitische en snel geprikkelde luitenant Gustl die – alhoewel hij de volgende dag al een duel op leven en dood op de agenda heeft staan – zich tijdens een concert verveelt en blij dat hij eindelijk weg kan in het gedrang bij de garderobe ruzie krijgt met een bakker die hem een ‘domme blaag’ noemt maar ook de sabel van de luitenant vasthoudt zodat die niets kan uitrichten. Overdonderd door dit vernederende voorval probeert hij na te gaan wat dit moet betekenen en hij concludeert al snel dat dit betekent dat hij geen andere keuze meer heeft dan zelfmoord te plegen: zelfs als de bakker het aan niemand vertelt dan kan hij niet meer met zichzelf leven, hetgeen zijn positie als officier meebrengt: “Eer verloren, alles verloren!” (p. 66).

De stream-of-consciousness is in dit geval interessant omdat het besluit om zelfmoord te plegen, dat al het andere irrelevant maakt, niet verhindert dat de gedachten evengoed alle kanten op vliegen omdat – zolang je niet dood bent – het leven doorgaat en gedachten nu eenmaal de neiging hebben zich te verstrooien hetgeen ook het kenmerk is van de ‘stream-of-consciousness’-techniek. De welhaast autonome stroom gedachten krijgt zo een bevreemdend effect: “Gustl! Gustl, ik heb het gevoel dat je er nog altijd niet echt in gelooft?” (p. 66). Tegelijk krijg je dat gevoel zelf ook omdat hij zelfs ten aanzien van dit besluit, dus zelfs ten aanzien van zijn eigen dood onverschillig blijft (“Als ze zouden weten hoe weinig de hele boel me kan schelen” (p. 74)), maar zelfs bij betrokkenheid blijft er de paradox dat je je eigenlijk niet kunt verhouden tot je eigen dood omdat die buiten jezelf blijft staan (zoals Epicurus opmerkte: als jij er bent is de dood er niet en als de dood er is ben jij er niet). Tegelijk maakt de dood onverschillig: als je er over een uur niet meer bent is er niets meer in de wereld dat jou aangaat (al ontkom je er niet aan toch na te denken over wat je allemaal achterlaat). Het nadenken over de dood is aldus een paradox dat door de innerlijke monoloog goed wordt weergegeven.

Je krijgt ook de indruk dat Gustl zijn leven (‘existentieel’) als leeg ervaart, dat hij ondanks al z’n minnaressen eenzaam is en dat zijn arrogantie een schild tegen zijn minderwaardigheidsgevoel is en daarom zijn eer – het vasthouden van de vorm als het enige dat hem houvast, trots en identiteit geeft – wil verdedigen en dat het schenden van die eer tegelijk een uitweg biedt uit zijn lege bestaan door te moeten sterven (in dezelfde lijn vindt hij het ook jammer dat hij niet in een oorlog heeft kunnen vechten). Noch het leven noch de dood lijkt hem echt te raken. Hoe dan ook, hij verbaast zich erover dat hij een goed humeur heeft terwijl hij weet dat hij moet sterven. Net als bij hemzelf bekruipt je als lezer het gevoel dat hij geen zelfmoord zal plegen, dat hij daarvoor te veel van het leven geniet, ook al heeft hij geen andere keuze. Een plotwending aan het eind lost dit conflict op.

Op politiek niveau laat het verhaal zien hoe belachelijk de eercode van het leger toen was, maar dat acht ik van weinig belang: het is opmerkelijk dat zo’n beetje alle culturen eer boven alles plaatst en dat alleen in het Westen in de laatste 100 jaar dit is veranderd. Eer vormde de aristocratische verheffing boven het leven – hetgene wat de sterke persoonlijkheid zijn vrijheid gaf – die in de moderniteit is gedemocratiseerd tot universele vrijheid en is geformaliseerd tot het respect dat elk individu toekomt door middel van de mensenrechten. Ook hier treedt aldus een paradox (of Catch-22) in werking: om je waardigheid als (hoger) mens te behouden kun je niet verder leven maar als je dood bent maakt het niet meer uit wat anderen van je denken. De zwakkeling kiest het leven – hij kan vluchten naar bv. de VS waar niemand hem kent en een nieuw leven beginnen – maar voor de sterke persoon is dit geen oplossing omdat hij niet van zichzelf kan vluchten. Wel laat het zien hoe de Duitse maatschappij in die tijd verandert: de nazi’s zouden de eercode in ere houden terwijl de burgerij er waarschijnlijk niet meer in geloofde. Hitler noemde Schnitzlers werk ‘Joods vuil’ en zijn boeken gingen op de brandstapel in 1933 waarvan deze bundel verhalen de tegenreactie vormt.

Toen een interviewer Schnitzler eens vroeg waarom al zijn werken over hetzelfde gaan, antwoordde hij: ‘Ik schrijf over liefde en dood. Welke andere onderwerpen zijn er?’ Ik ben het eens met Schnitzler en ik neem dan ook geen auteur serieus die over iets anders schrijft: liefde en dood zijn de twee zaken die het menselijk leven transcenderen en tegelijk hem meer dan wat dan ook aangaan. Dat is een paradox die de kunstenaar moet zien op te lossen.

Er staan bijna alleen maar briljante verhalen in het boven genoemde boek, maar van wat ik tot nu toe heb gelezen heeft helaas alleen dit verhaal van Arthur Schnitzler een eigen entree op deze website. Bv. Thomas Manns Wӓlsungenblut zou denk ik zeker moeten worden toegevoegd.