Der Trinker - Hans Fallada (1950)

Een nieuwe vertaling van dit boek komt in juni uit bij Cossee.

In het kader daarvan een jubelende recensie in het NRC, Bas Heijne deelt ook maar even vijf sterren uit:


Bron

Ik had nooit eerder gehoord van Hans Fallada. Een vriend gaf me dit boek mee en zei dat het mij wel zou bevallen. Hij had gelijk. Al vanaf de eerste pagina’s grijpt Fallada je bij de keel met een heldere schrijfstijl. Het boek is niet zwaar om te lezen en dat is vooral te wijten aan zijn manier van schrijven. Een glimlach verscheen meermaals op men gezicht, ondanks de sombere toon waarvan je weet dat een catastrofe voor het hoofdpersonage onvermijdelijk is. Vooral het gezeur over zijn vrouw, hoe hij zich duidelijk de mindere voelt. Zowel zakelijk als menselijk. Erwin Sommer is ook in één woord samen te vatten. Hij is normaal, het soort man dat als hij in een zaal met andere mensen zou aankomen, niemand zou weten of hij hier al aanwezig was of net was aangekomen. Zo iemand. Na een zakelijke tegenslag, en vervolgens een ruzie met zijn vrouw over vuile schoenen en tapijten, drinkt hij samen met zijn vrouw Magda een glaasje wijn ter verzoening. Vanaf dit moment is hij niet langer de normale Erwin, niet langer de schaduw die de burgermaatschappij (en zichzelf) zo schaapachtig tolereerde, en kiest hij ( volgens mij toch heel doelbewust; kijk maar naar het heerschap Polakowski waarmee hij optrekt.) voor een pad richting de catastrofe.

Mijn favoriete deel is de laatste akte; de instelling. De verschillende personages die aan bod komen, het strikte regime van bewakers en verplegers waar vooral onverschilligheid heerst voor de patiënten. Het slechte eten. De uitzichtloosheid van Erwin maar ook van de andere bewoners. Zowel de adoratie van Erwin voor Hans, als de afgunst. (hij is wie hij nooit kan zijn.)
Uiteindelijk weet ik niet precies of Erwin begon te drinken omdat hij vluchtte voor zichzelf of omdat hij zichzelf zocht. Ik denk dat Fallada het ook niet wist.

Uitstekend gedeeltelijk autobiografisch boek van Fallada over het leven van een zakenman Erwin Sommer die schijnbaar uit het niets verslaafd raakt aan alcohol. Fallada beschrijft de dramatische teloorgang van Sommer - hoe hij na zijn eerste drankje, steeds meer dorst krijgt en in een vlaag van dronkenschap zijn eigen vonnis velt. Naast een psychologisch interessante biografie over Sommer, schetst Fallada het beklemmende tijdsgewricht van het Duitsland uit de jaren veertig van de twintigste eeuw.

Het verhaal speelt zich af in de jaren twintig v/d vorige eeuw.

'Ik heb natuurlijk niet altijd gedronken, het is zelfs nog niet zo lang geleden dat ik met drinken begonnen ben. Vroeger had ik een afkeer van alcohol; op z'n hoogst dronk ik af en toe een glas bier; wijn vond ik zuur smaken en de lucht van jenever maakte me ziek. Maar toen kwam er een tijd dat het me slecht begon te gaan. Mijn zaken gingen niet zo goed als anders en ik ondervond bovendien allerlei tegenslag in de omgang met mensen. Ik ben altijd erg gevoelig geweest en had de sympatie en de waardering van mijn omgeving nodig, al liet ik daar nooit iets van blijken en trad ik heel zelfbewust en zeker op. Het ergste was dat ik het gevoel kreeg, dat ook mijn vrouw zich van mij afkeerde.'

Wat een opening! Ik las de eerste pagina's van het werk toen ik het uit de kast van een minibieb bij mij om de hoek trok. Dit smaakt naar meer... hoe dan ook krijg ik er naarstige dorst van. Even kijken of de lokale tapperij nog wat serveert.

'Ik heb natuurlijk niet altijd gedronken, …' Zo begint deze treurige afdaling naar de steeds diepere krochten van de hel tot het intrieste zwarte einde.

Fallada/Erwin Sommer zet zichzelf hier onverbiddelijk neer als een onverbeterlijke zwakkeling met een hardnekkig minderwaardigheidscomplex. Van meet af aan is het het heel erg wat hij over zichzelf afroept, maar ook nog aandoenlijk en soms zelfs best nog grappig, ook al zijn zijn zelf veroorzaakte problemen allesbehalve om te lachen. Sommer is een oer-, oer- stommeling die de ene stommiteit na de andere begaat. Alles ter wille van die alcohol. Zijn minnares die hij tot de laatste slok trouw zal blijven. Een échte drinker.

Dat beschrijft Fallada - die zelf verslaafd was en in gevangenissen en instellingen gezeten heeft - superknap. Want na de 'aanloop', de neerwaartse spiraal zeg maar, verdwijnt de humor en maakt plaats voor bittere, zwarte ernst. Want na de gevangenis volgt het gesticht en voel je als lezer de deur onherroepelijk achter hem dichtklappen. Dan is het gedaan met lachen. De rillingen lopen over mijn rug wanneer ik lees over een andere gevangene: "Altijd zou hij morgen of overmorgen vrijkomen, maar hijzelf wandelt ook nu nog elke dag twee uur rond over datzelfde grasveldje", waarbij Sommer ook over zijn eigen lot een tip van de sluier licht.

Maar gelukkig beschrijft Fallada deze dorre ellende wel met zeer intense, poëtische kracht.
" De blauwe hemel is niet voor jou zo blauw, gevangene; de zon, die wel je huid verwarmt, schijnt niet voor jou, gevangene, … je minuten zijn geteld, gevangene. Jouw wereld is dat sombere, galmende , dode huis, waar nooit een bevrijdende lach weerklinkt."
Een poëtische aanklacht tegen deze vergeetput waar mensen als levende doden behandeld worden of vooral niet behandeld worden. En wellicht geldt dat ook vandaag nog in sterke mate: de onverschilligheid waarmee mensen een etiket opgeplakt krijgen en eeuwig weggestopt worden.

Het gaat uiteraard wel over psychisch gestoorde, vaak zware misdadigers. Sommer bekent hoe hij niet eens wil weten wat medegevangene Holz mogelijk mispeuterd heet zodat zijn hoge achting van zijn karakter niet in het gedrang zou komen. Ook mijn oordeel als lezer over Sommer blijft schizofreen: enerzijds de stumperd die eigenlijk niet veel meer aan te wrijven valt dan een overdreven voorliefde voor schnaps. Anderzijds blijft hij ook een alcoholist pur sang die als een rasechte stalker wrokkige plannen smeedt om zijn vrouw al het geluk te misgunnen dat haar na haar huwelijk met deze zelfdestructieve dronkaard nog te beurt zou kunnen vallen. Als nuchtere buitenstaander zou je kunnen opperen dat zijn internering zeer terecht is. Een bittere tragedie van het hoogste kaliber.

Een ontluisterende maar zeer intelligente, heldere inkijk in de psyche van… een drinker.