Ik Heb Altijd Gelijk - Willem Frederik Hermans (1951)

Ik heb altijd gelijk is niet alleen het verhaal van een militair die na al zijn ervaringen niet meer past in het korset van de 'gewone' maatschappij, maar tevens een manifest tegen de katholieken, de communisten en de nationalisten, het is een beeld van de zoekende samenleving van de jaren 50, het is de botsing tussen idealen en de werkelijkheid en het is vooral het verhaal van een man die denkt dat hij altijd gelijk heeft en merkt dat anderen ook altijd gelijk denken te hebben, gaandeweg blijkt de waarheid in het midden te liggen.

Het is dus een rijk boek dat op vele manieren gelezen kan worden. De hoofdpersoon, Lodewijk, is een man met een geschiedenis, die pas gedurende het verhaal helemaal bekend wordt. Een boeiend verhaal!

Een op narratief vlak ietwat onevenwichtige WFH, deze. Ook wat repetitief in zijn stijlmiddelen. Qua thematiek doet het wat denken aan De Avonden van Reve - over een defaitistisch persoon die in een voortdurend conflict met zijn omgeving staat en het gaandeweg steeds minder weet- maar mede door dat repetitieve gehalte minder indrukwekkend. De thematiek wordt ook te nadrukkelijk man en paard genoemd, terwijl Reve zich onderscheidt door onderhuids de misère te laten voelen, in plaats van vooralmelden zoals Hermans dat in dit werk doet. Het slotakkoord mag er dan absoluut wel weer wezen en haalt het gemiddelde niveau zienderogen op, en de slotzin is bij uitstek Hermansiaans met een dubbele hoofdletter.

Ik moest ook denken aan De Avonden, over een periode na de oorlog, geschreven in die periode en met een wat negatief beeld over het Nederland van toen. Maar waar De Avonden vrij strak was en je het gevoel kreeg dat de hoofdpersoon voor een volledige generatie staat, waarmee dat boek echt iets zinnigs zei, is dit boek van Reve veel minder sterk. Aan het eind dacht ik: wat wilde hij nu precies zeggen. Staat hij voor de gemiddelde teruggekeerde soldaat of zijn het persoonlijke demonen die hij wegschreef. Na onderzoek bleek het tweede en dat maakt het boek beter verklaarbaar, maar nog niet beter als boek. Uiteindelijk worden alle thema's en nare ervaringen uit eigen leven vermengd in een nogal matig verhaal dat nergens heen lijkt te gaan en vooral als kapstok moet dienen, maar die thema's zelf passen ook gewoonweg niet heel goed bij elkaar, behalve dan het gevoel dat ze op de psyche van de hoofdpersoon hebben. Maar in een boek zouden daar betere opties voor zijn. Hermans zegt wel wat interessante dingen over de plek van Nederland in de wereld, maar ik had ook graag een mooi tijdsbeeld erbij gehad. 3,0*.

Veel gemopper op van alles en nog wat, vooral op Nederland en haar inwoners, maar onder het cynische pantser van Lodewijk sluimert de verwerking van een vroeg overlijden van diens zus. Naar verluidt een van de meest autobiografische romans van Hermans. Toch voelt het nergens overmatig particulier. Dat komt mede door het boeiende tijdsbeeld dat Hermans schetst, vanuit het perspectief van een teruggekeerde Indiëganger. De roman is ook op grotere schaal één groot verwerken van verlies; van de (koloniale) positie van Nederland in de wereld, van de Tweede Wereldoorlog, eigenlijk van elk houvast. Politiek populisme speelt daar op in, absurdistisch uitgewerkt door Hermans. De menselijkheid in Lodewijk sijpelt af en toe door, met name in de overdenkingen van zijn relaties tot vader en zus. Verwacht bij Hermans echter geen uitgebeende karakterstudies; zijn hoofdpersonages zijn van roman tot roman vergelijkbare ‘types’, die na een aantal boeken niet heel veel nieuws meer brengen.

De meeste mensen vergissen zich wel eens, maar in de loop der geschiedenis zijn er toch enkele figuren geweest die altijd gelijk hadden: Jezus Christus, Benito Mussolini, W.F. Hermans, Maarten van Rossem... "Mussolini ha sempre ragione" is een citaat van journalist Leo Longanesi. De titel van dit zwartgallige boek kan daarop een parafrase zijn.

De cynische antiheld Lodewijk is een nietsnut, een profiteur en een oplichter. In de waan van z'n grote gelijk verwoordt hij z'n duistere gedachten in dialogen en inwendige monologen. Na de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog voelt Nederland voor hem klein en onbeduidend aan. Er is overbevolking en woningnood. De schuld daarvoor geeft hij aan de katholieken. Z'n uitspraak dat zij "zich voortplanten als konijnen" leidde tot controverse. Tussen 1900 en 1960 steeg het aandeel katholieken in de Nederlandse bevolking van 35% naar 40%, terwijl het aandeel protestanten daalde van 60% naar 40%. Een oorzaak daarvan was dat voorbehoedsmiddelen verboden waren door de paus - die onfeilbaar is en dus altijd gelijk heeft.

Verschillende plotlijnen zijn met elkaar verweven. In het heden zijn er enkele kwesties rond geld, smokkelwaar en een dode douanebeambte. De retoriek rond het oprichten van een politieke partij overstijgt nooit het niveau van de cafépraat - het gekanker der ontevredenen. Een onverwerkt stuk verleden is de zelfmoord van Lodewijks oudere zus op 14 mei 1940, niet toevallig de dag van de Nederlandse capitulatie. Hermans verwerkte een aantal persoonlijke herinneringen en frustraties in een fictief verhaal. Er is echt een zoetighedenwijk met een Caramelstraat, maar die ligt in Nieuw-Amsterdam, Paramaribo. Wie beweert dat deze roman het lezen waard is, heeft overschot van gelijk.