menu

Jakob von Gunten: Ein Tagebuch - Robert Walser (1909)

Alternatieve titel: Jacob von Gunten

mijn stem
4,06 (9)
9 stemmen

Duits
Psychologisch

208 pagina's
Eerste druk: Bruno Cassirer, Berlijn (Duitsland)

Een dagboekachtig verslag van het verblijf van een jongeman in het obscure Berlijnse Benjamenta-instituut, een hoogst eigenaardige school waar men wordt voorbereid op een leven als dienaar, in ontzegging en onderwerping en nagenoeg afgesloten van de buitenwereld.

zoeken in:
avatar van Geerard
4,0
Dit is het dagboek van Jakob van Gunten ten tijde dat hij verbleef op Benjamenta, een instituut dat jongens opleidt tot butler. In korte fragmenten van 1 a 2 bladzijden krijg je steeds wat meer inzicht in de onwerkelijke leefwereld van Jakob. Het zijn daarbij niet alleen zijn ervaringen die dit boek interessant maken, maar vooral de manier waarop hij deze ervaart. Hierdoor krijg je tussen de regels door steeds een beter beeld van de wijze waarop Jakob de wereld beleeft, interpreteert en beïnvloedt.

In het instituut, waar de directeur en directrice (broer en zus Benjamenta) het voor het zeggen hebben, staat een keiharde orde en regelmaat centraal. Alhoewel: de pupillen krijgen slechts 1 uur per dag les van de directrice (waar zijn de overige docenten?), wat eigenlijk niets anders zeggen wil dan het inprenten van gehoorzaamheid en geduld, blijkbaar de enige competenties die volgens het instituut nodig zijn om het tot butler te schoppen. Daarnaast dienen de pupillen nog het lokaal en andere ruimten opgeruimd en schoon te houden, en dat allemaal onder strikte naleving van een eindeloze brei aan reglementen over uiterlijk en gedrag. Dat is het wel zo een beetje. Veel meer orde en regelmaat wordt het niet. En verder? Vrije tijd. Heel veel vrije tijd. Jakob loopt doelloos rond in de stad, ligt te dagdromen op bed met een mede pupil (handtastelijk wordt het net niet), observeert alles op het instituut dat beweegt (een specifieke pupil in het bijzonder), mijmert over hoe het leven was, is en kan worden, droomt, fantaseert (wat is er toch achter die gesloten deuren?), heeft nachtmerries, en schrijft ondertussen aan zijn levensloop.

Jakob lijkt overwegend tevreden te zijn met zijn weinig conventionele situatie, en komt vaak onverschillig over als hij denkt aan zijn toekomst als ‘een schitterende kogelronde nul’. Hij voelt zich verheven boven iedereen, wantrouwt vriendelijke mensen, sart anderen bewust om reacties uit te lokken, en lijkt zelfs te genieten van andermans pijn, mislukkingen en onvolmaaktheden. Hij wil geen verantwoordelijkheid, geen ontwikkeling, wil niets met zijn oude leven te maken hebben, en voor het leven als butler, waarin hij alleen maar bevelen hoeft op te volgen, is hij zo goed als voorbereid. Leven onder strikte voorwaarden, bevelen en verboden zorgt er immers voor dat emoties intenser beleefd kunnen worden, en daarnaast: het leven van succesvolle mensen kent vele ongelukkigheden, aldus Jakob. Hoe reageert zo een persoon dan wanneer de Benjamenta’s, wiens disciplines hem hebben gevormd tot de tevreden persoon die hij is en voor wie hij een bijzonder soort respect ervaart, zich opeens afwijkend gaan gedragen?

Het komt voor mij over alsof Jakob het liefst altijd kind blijft, een gevoel waarin velen zich wel een keer in hun leven hebben herkend. Hij WIL wel volwassen worden, maar de praktijk resulteert elke keer weer in het tegendeel. En toch: wat doen kinderen, en vooral dit (intelligente) ‘kind’, vaak rake observaties. Een voorbeeld: ‘Kraus is onvriendelijk en vaak nogal grof tegen mensen van zijn leeftijd en geslacht, en juist daarom mag ik hem zo graag want het is voor mij het bewijs dat hij niet in staat is tot brutaal en gedachteloos verraad. Hij is trouw en fatsoenlijk tegen iedereen. Want dat is het immers: uit ordinaire vriendelijkheid pleegt men zich meestal te laten gaan om zo op de meest afgrijselijke manier zijn reputatie en leven van zijn buurman, van zijn kameraad, ja zelfs van zijn broer te schenden.’ Dit boek staat er vol mee.

Wat ik leuk vind aan de dagboekvorm is dat je niet precies weet hoe het er op het instituut echt aan toegaat, en wat behoort tot de wereld die Jajob zelf heeft gecreëerd. Een voorbeeld daarvan is het intens treurige beeld dat Jakob in een van de eerste fragmenten schetst: een instituut waarin niet gelachen wordt. In enkele fragmenten daarna beschrijft hij echter hoe hij bijna niet kan stoppen met lachen als hij denkt aan verschillende gebeurtenissen uit het verleden. Uiterlijke en innerlijke belevingswereld lijken hier compleet in tegenstrijd met elkaar. Omdat iets aan de buitenkant zo lijkt, maakt dat het ook waar?

Een ander voorbeeld dat Jakob voor mij wat onbetrouwbaar maakte (en dan begin ik nog niet eens over zijn bijzondere aanvaringen met de familie Benjamenta) is de vraag waarom hij op het instituut zit. Is het werkelijk zoals hij zelf aangeeft dat hij ‘in de voortreffelijkheid van zijn vader stikte’ en daarom wegliep naar het instituut? Of is hij er werkelijk heen gestuurd omdat hij ‘de eerbiedwaardige Doktor Metz heeft afgeranseld’? Jakob komt bij vlagen agressief over en zijn gedragingen tijdens zijn eerste dagen op het instituut zijn opvallend. Daarnaast lijkt hij zich tot een persoon ontwikkeld te hebben die zichzelf aanpraat dat hij degene is die de uiteindelijke keus maakt wanneer hem een bevel wordt gegeven, waardoor een bevel tot het verlaten van het ouderlijk huis voor hem dus iets kan worden als een eigen keuze voor het weglopen van huis… welke interpretatie je ook kiest, ze hebben direct effect op hoe je de rest van Jakobs gedachten en ervaringen interpreteert. Heerlijk die complexiteit!

Voor mij is het duidelijk: Jakob von Gunten is een literair personage waar heel veel over te zeggen en te speculeren valt. En dat maakt dit dagboek, waar ik over het algemeen niet zo een groot fan van ben bij literatuur, toch wel erg geslaagd. En dat einde! Ja, dit is echt een klein, maar afgerond en surrealistisch meesterwerkje.

avatar van ...stilte...
4,5
Goed dat Robert Walser opnieuw is uitgegeven door Lebowski. De oude vertalingen zijn vrijwel nergens meer te krijgen.

Jacob Von Gunten is wel zijn beste (bijna had ik meesterwerk geschreven, maar dat woord gaat me een beetje tegenstaan). Frans Kafka was er ook een bewonderaar van.
Der Spaziergang (De wandeling) en Der Gehüllfe (De Bediende) zijn ook erg mooi.
Allemaal geschreven met een gevoel voor schoonheid, met aandacht voor het kwetsbare en dat vanuit een houding van grote nederigheid.
Maar alles wat hij na deze prachtige werken heeft geschreven is een beetje eigenaardig te noemen.
Walser viel volledig samen met zijn personage en zijn verdere leven heeft hij zich min of meer "bevroren" in deze pose. Op alle foto's tijdens zijn leven, van jong tot oud draagt hij hetzelfde driedelig pak.
De nederigheid en liefde voor het kleine bracht hem er toe in een steeds kleiner handschrift te schrijven en de laatste verhalen zijn zelfs met een vergrootglas nauwelijks te lezen. De verhalen zijn in een chronologische volgorde gebundeld in De kuise nacht, waarin dit proces goed te volgen is. Het zijn vooral verhalen waarin hij de vrouw het hof wil maken en dit was natuurlijk het grote drama uit zijn leven. Waarschijnlijk vonden de dames hem een beetje een griezelige man en liepen ze hard gillend weg.
Zijn laatste jaren heeft Walser dan ook in een inrichting doorgebracht.

Als ik Robert Walser met Watt van Samuel Beckett (dat ook over een bediende gaat) vergelijk, dan valt me de humor van Beckett op. Beckett schreef Watt om niet gek te worden. Walser, zou je kunnen zeggen, wás gek en schreef. Hij was wel grappig van zichzelf, maar had totaal geen humor, hij was bloedserieus. Ik denk dat een gemeenschappelijke eigenschap van vrijwel alle grote schrijvers een gevoel voor humor is.

Er is bestaat ook een prachtig boek over Robert Walser. Wanderungen mit Robert Walser van Carl Seelig. Seelig vergezelde Robert Walser soms op zijn wandelingen buiten de inrichting waar hij verbleef. Walser maakte dagelijks zo'n ronde in ieder seizoen en altijd met het zelfde driedelig pak aan. Er staan schitterende foto's in. Tijdens een wandeling in de winter is Walser aan een hartaanval overleden.
Op de laatste foto in het boek zien we zijn voetstappen tot bovenaan het beeld...waar het silhouet van Robert walser voorover in de sneeuw ligt.

‘Ik ben een gewoon, bijna overdreven gewoon mens. Ik ben één van de velen en juist dat vind ik zo merkwaardig’.

avatar van Ted Kerkjes
Ted Kerkjes (moderator)
...stilte... schreef:
Ik denk dat een gemeenschappelijke eigenschap van vrijwel alle grote schrijvers een gevoel voor humor is.
Helemaal mee eens!

avatar van Geerard
4,0
Yes! Leuk dat er in korte tijd nog meer positiefs over dit mooie boek (en meer) wordt geschreven. Ga dit lezen mensen ?

avatar van ...stilte...
4,5
W.G. Sebald over Robert Walser in Logies in een landhuis:

Walser moet op dat tijdstip hebben gehoopt dat hij zich al schrijvend, door iets heel zwaars te veranderen in iets bijna gewichtloos, zou kunnen onttrekken aan de schaduwen die vanaf het begin over zijn leven lagen en waarvan hij al vroeg voorziet dat ze onstuitbaar langer worden. Zijn ideaal was het overwinnen van de zwaartekracht.

Er is nauwelijks een bespreking van dit boek te vinden waarin de loftrompet onaangeroerd blijft. En voorzeker, ik ben nu halfweg en ik kan moeiteloos enkele kwaliteiten opsommen: Walser schrijft secuur, (zonder loodzwaar te worden), er schiet hem al eens een halfdiepzinnige gedachte in, de hoofdpersoon Jakob is een aandoenlijke guit en de setting - een excentriek jongenscollege - heeft alles in zich om de lezer te integreren.

Alleen... ze intrigeert niet. Het excentrieke wordt al snel banaal. De guit en zijn meesmuilende observaties gaan vervelen. Hij hemelt op en haalt neer, maar nooit te veel, want hij ziet perfectie in de onvolmaaktheid van zijn medeleerlingen en de Benjamenta's. Als hij al ergens door verrast wordt, is het de verrassing zijn eigen wereldwijsheid bevestigd te zien in de hem omringende werkelijkheid - een wereldwijsheid die vooral niet ernstig moet worden genomen.

Als schrijven alleen een kwestie van stijl was, verdiende Walser zonder maren een standbeeld, maar het blijft mij allemaal te licht en te luchtig om nieuwsgierig te zijn naar de tweede helft. En vooral: dodelijk saai.

Gast
geplaatst: vandaag om 08:58 uur

geplaatst: vandaag om 08:58 uur

Let op: In verband met copyright is het op BoekMeter.nl niet toegestaan om de inhoud van externe websites over te nemen, ook niet met bronvermelding. Je mag natuurlijk wel een link naar een externe pagina plaatsen, samen met je eigen beschrijving of eventueel de eerste alinea van de tekst. Je krijgt deze waarschuwing omdat het er op lijkt dat je een lange tekst hebt geplakt in je bericht.

* denotes required fields.

Let op! Je gebruikersnaam is voor iedereen zichtbaar, en kun je later niet meer aanpassen.

* denotes required fields.