Il Pendolo di Foucault - Umberto Eco (1988)

Ik heb het boek nu net voor de derde keer uitgelezen, en voor mij staat het vast: het is en blijft een van de allerbeste boeken ooit geschreven.
Ja, het is veel te moeilijk en Eco overdrijft enorm in zijn woordgebruik, name dropping en verwijzingen naar weet ik veel welke historische figuren waar niemand behalve hijzelf ooit van gehoord heeft. Als ergens voor de grap de naam sator Arepo opduikt, dan moet je maar weten dat dat een knipoog is naar de middeleeuwse superpalindroomzin sator Arepo tenet opera rotas bijvoorbeeld, en zo komen er werkelijk honderden dingen voorbij tijdens het lezen van dit boek, zodat je niet anders kunt dan je erbij neerleggen dat je meestal gewoon niet weet waar het over gaat.
Maar voor het onderwerp van dit boek is dat eigenlijk ook noodzakelijk: de diabolici die erin worden opgevoerd doen ook niet anders dan verbanden zoeken tussen de meest vergezochte feiten en gegevens, en het boek zelf is niet meer dan een geniale parodie hierop, die op zijn beurt uitloopt in een verbluffend plan waar je als lezer zelf de kriebels van krijgt en dat je ondanks alles toch serieus begint te nemen, en dan uiteindelijk op het einde, nu ja, dat moet je zelf maar ontdekken dan . Maar de overdreven stapel van historische en pseudohistorische feiten is ook gewoon nodig om Eco te doen bereiken wat hij wil: namelijk dat je als lezer zelf de bomen niet meer kunt onderscheiden, en hem kritiekloos volgt in zijn eigen 'plan'. Een plan dat in het verhaal zelf meermaals meesterlijk wordt onderuitgehaald, maar dan op momenten dat je als lezer helemaal mee bent en gewoon niet meer wilt geloven dat het niet klopt .
Je kunt het boek soms verwijten dat het veel te hermetisch is geschreven, maar op andere momenten blijkt dat Eco echt wel meer in zijn mars heeft: de relatie tussen Casaubon en zijn vriendin wordt erg mooi weergegeven, romantisch, humoristisch en vertederend, en hoewel Casaubon als personage bewust vaag is gelaten, wordt het personage van Belbo dankzij strategische flashbacks prachtig getypeerd. Eco is een meesterverteller, dat blijkt zelfs uit zijn theoretische werken (waarin hij altijd geweldig goede en lang uitgewerkte voorbeelden weet te geven), en ook in dit boek zijn er genoeg momenten waarop hij zijn talent tentoon spreidt. Dat hij zich soms beperkt tot een opsomming van droge historische feiten heeft te maken met de complexiteit van zijn verhaal: er is gewoon geen tijd om alles uitgebreid te behandelen. Ter vergelijking: het bewuste verhaal uit The Da Vinci Code over Jezus en Maria Magdalena wordt op welgeteld veertien regels afgehandeld. Als een mopje tussendoor.

Poe, dit was geen makkelijk boek; dat werd wel al duidelijk uit de berichten hierboven. Een van de meest complete, grootse boeken die ik gelezen heb. Citaat op de achterkant: "De Slinger van Foucault is een filosofisch bouwwerk, een boek over boeken, over taal en geschiedenis, het is een zeer fijnzinnige psychologische roman met soms verbazingwekkend frivole erotische passages, daarbij vaak ook nog heel humoristisch en heel spannend"

Ik dacht dat ik een redelijke woordenschat had, maar wat je in dit boek toch tegenkomt. De vertaler zal het lastig gehad hebben. Ogief, allusief, archont, emanatie, prioraat, patina, tailleur, cubiculum, sefira, nimbus, serafijns, sefirotisch, spirocheten; zomaar een greep uit 10 bladzijden. De ene na de andere ongeoorloofd lange, uitweidende zin onderverdeeld in tientallen bepalingen van gesteldheid, uitgebreide beschrijvingen en wat dies meer zij.
Inderdaad een boek voor taalliefhebbers, geschiedenisliefhebbers en romantici. Zoals reeds besproken zijn sommige verhalen veel te lang, irrelevant en oninteressant. Dat moet je op de koop toenemen. Het werkt, want hoe oninteressant ook, het is prachtig.
Iedereen vindt wel iets wat hem aanspreekt of waarvan hij iets afweet. Zo ben ikzelf natuurkundestudent, en alle stukken hierover – inclusief de Slinger – spraken me aan en klopten. Dit zorgt ervoor dat andere onderwerpen “ook wel waar zullen zijn”. Hoeveel heeft Eco niet ingelezen, hoeveel kennis heeft die man?
Verder zijn er simpelweg prachtige, surrealistische scenes, waar je geheel in gezogen wordt (zoals de occulte avond met Ampara, met bezwerende dans, zang en geuren).

Al met al heb ik met nét iets te vaak verveeld, en was er soms een iets te groot contrast tussen de mooie en minder mooie stukken, om een erg hoge score te geven. Ik moet het nog een keer herlezen, maar je zult begrijpen dat ik het eerst maar eens een hele tijd moet laten bezinken

Wat een groots werk is dit! Gezien het onderwerp en het verhaal, vind ik dat Eco z'n boek quasi perfect heeft opgebouwd. Als lezer krijg je echt het gevoel in een heel moeilijke, mystieke wereld te komen, waar je zelf niets van snapt. Het constant aanhalen van feitjes en naampjes laat de lezer verdrinken in een poel van kennis en het enige wat een beetje houvast biedt, is de 'logica' van het plan.

Ook is het een verademing om plots Lia te horen spreken, die de rationele geest weer geruststelt. En de wijze waarop ze het doet, is buitengewoon mooi en onschuldig.

Ofschoon ik het boek volledig geslaagd vind in z'n opzet, heb ik wel het gevoel dat het pure leesplezier hier wat voor moet inboeten. Daarentegen weet je dat het mààr zo verteld kon worden (cf. Da Vinci Code ofzo). Een beetje alsof je een David Lynch film bekijkt.

Het boek is inderdaad absoluut meesterlijk geconstrueerd, en voor de eruditie van Eco kan je alleen maar bewondering hebben - net zoals voor zijn (schijn)poging om de wereldgeschiedenis te herschrijven via het plan.
Maar dat maakt het jammer genoeg nog niet meteen een goed boek. Wat mij betreft zaten er bv. tal van overbodige passages in en had het verhaal echt wel wat toegankelijker mogen zijn. De eerste pakweg 30 pagina's alleen al lijken wel een poging om zoveel mogelijk lezers af te schrikken met ingewikkelde zinnen (zie bv. zin 3) en woorden waar je nog nooit van gehoord hebt. Bovendien vond ik de kern van het plan zelf niet geloofwaardig: een geheim verspreiden over verschillende groepen in verschillende landen en dit gedurende 600 jaar in stand proberen houden is sowieso gedoemd om te mislukken... Napoleon en Hitler erbij betrekken was ook zoiets van, tsja: 'crackpot theory'

De slinger sloeg wat mij betreft wat te ver door dus
Een indrukwekkende maar niet echt voldoening gevende leeservaring.

Ik heb me de moeite bespaard na te gaan is wat waar is, wat waar zou kunnen zijn, wat onwaarschijnlijk en wat gefantaseerd. Zo moeilijk is het de kluwen aan feiten en theorieën te ontwarren, zo moeilijk is het grip te krijgen op de werkelijkheid, lijkt Eco te stellen. De Slinger geeft meer inzicht in de constructie van complottheorieën, dan in de ontvangst daarvan. De vraag waarom complottheorieën op brede belangstelling kunnen rekenen komt niet echt aan bod, iets waar ik juist wel in geïnteresseerd was. Dat Eco zich richt op de constructie, heeft vermoedelijk ook te maken met het raakvlak met de schrijverskunst. Wat is schrijven immers anders dan het ‘vertellen van een hoop leugens om een beetje waarheid bloot te leggen’. De spaarzame passages die daar over gaan konden mij dan ook het meeste boeien. Verder is De Slinger vrij taai, zelfs (of vooral?) als je het allemaal heel tongue-in-cheek neemt. Al die over elkaar buitelende geschiedenissen zijn gewoon wat veel van hetzelfde. Voor een absurdistische behandeling van de fenomenen complottheorie en geheim genootschap gaat mijn voorkeur uit naar The Crying of Lot 49, dat slechts een vijfde van dit aantal pagina’s beslaat.

Heel lang geleden las ik ergens dat dit echte literatuur is en De Ontdekking van de Hemel de kinderversie is van dit boek. Om over Dan Brown nog maar te zwijgen. Ik las twee bladzijden en snapte daar helemaal niets van. Veel boeken later toch maar eens dit werk gekocht en nog vele jaren later eindelijk gelezen. In ieder geval waren die eerste bladzijden nu wel prima te lezen; ik was toen er denk ik te jong voor. Maar verder is dit geen roman maar eerder een verzamelingen feitjes (en fictie?) die op romanniveau nooit werken en op niveau van ideeën nooit sprankelen.

De pakweg eerste 200 pagina's gaan nog wel. Ook de informatie over de Rozenkruisers is best leuk en informatief. Maar als men eenmaal in die theorie duikt dan verdwijnt de roman naar de achtergrond. Personages zijn niets meer dan manieren om teksten middels dialoog te brengen, hun levens verder boeien eigenlijk niet meer. Ook vond ik een en ander veel te ver gezocht om echt te prikkelen.

Dit boek gaat volgens mij ook helemaal niet om die ideeën an sich maar veel meer om de mensen die zich helemaal laten leiden door complottheorieën. Maar omdat het romangedeelte nauwelijks meer naar voren komt werkt het boek niet op die manier dat dit boek een karakterschets is van zulke mensen maar ook niet op het gebied van de ideeën aangezien dat niet eens het punt lijkt te zijn. Mulisch kwam wel met boeiende ideeën en vooral een prachtige mannenvriendschap, Dan Brown kwam nog met een spannende thriller waar je als lezer veel meer wordt meegetrokken. Het scheelt dat het bij hem veel minder vergezocht is en (mede daardoor) veel geloofwaardiger.

Al met al is dit een boek met enkele goede punten maar die zitten vooral in de eerste 200 pagina's. Op een bepaalde manier blijft dit boek nog wel intrigeren maar deed me uiteindelijk niets. 2,5*.