menu

Sorstalanság - Imre Kertész (1975)

Alternatieve titel: Onbepaald door het Lot

mijn stem
4,30 (33)
33 stemmen

Hongaars
Historisch / Autobiografische Roman

291 pagina's
Eerste druk: Szépirodalmi, Boedapest (Hongarije)

György Köves is een 15-jarige Hongaarse jood. In de Tweede Wereldoorlog wordt hij opgepakt en afgevoerd naar Auschwitz. Maar György is anders dan de anderen. Hij bekijkt de situatie van de optimistische kant en probeert er het beste van te maken.

zoeken in:
avatar van eRCee
4,5
Wat een prachtig boek. Onbepaald door het Lot is meer dan een indrukwekkend en uniek kampverhaal. De stijl en de opbouw, nauw verweven met de inhoud en die daardoor versterkend, maken van deze roman topliteratuur.

Kertesz begint te schrijven als een 15-jarige jongen met een naieve, open blik. Verwonderd kijkt hij naar de volwassen wereld, die vrijwel volledig begrijpend maar zonder er zelf al deel van uit te maken. De manier waarop allerlei zegswijzen worden geciteerd door de ik-persoon getuigt hier goed van.
Naarmate het verhaal vordert groeit ook de verteller. De lezer ziet hem als het ware volwassen worden. Onvoorstelbaar knap gedaan. Tegelijk blijft een zekere naiviteit kenmerkend voor de vertelwijze. Nooit stempelt achterafkennis de beschrijving van een situatie. Sterker, een negatief oordeel over de verschrikkingen wordt niet uitgesproken, integendeel, het meeste wordt beschouwd als 'volstrekt logisch'. Dit botste regelmatig met mijn eigen achterafkennis en mijn eigen veroordeling. Het maakt het boek alleen maar indrukwekkender.

Tegen het einde zijn de rollen volledig omgekeerd: niet langer is de lezer in kennis en inzicht vooruit op de verteller, nu is het juist de ik-figuur die superieur is. In de personages Steiner en Fleischmann herkende ik mijn eigen onbegrip. Kertesz slaagt er echter in daar doorheen te breken. Juist de groei van zijn hoofdfiguur zelf illustreert namelijk de visie die deze probeert over te brengen overtuigend: hij is daadwerkelijk onbepaald door het lot, al die tijd. Ook Buchenwald is een zinvol onderdeel van zijn leven, een weg die hij zelf is gegaan en die hij niet wenst te vergeten.

Hoe knap dit gedaan is kan ik waarschijnlijk niet goed overbrengen. Om mijn beoordeling te laten spreken rond ik af naar boven: 4,5*.

dutch2
eRCee schreef:
Tegelijk blijft een zekere naiviteit kenmerkend voor de vertelwijze. Nooit stempelt achterafkennis de beschrijving van een situatie. Sterker, een negatief oordeel over de verschrikkingen wordt niet uitgesproken, integendeel, het meeste wordt beschouwd als 'volstrekt logisch'. Dit botste regelmatig met mijn eigen achterafkennis en mijn eigen veroordeling. Het maakt het boek alleen maar indrukwekkender.

De spijker op zijn kop. Voor mij was dit ook de eerste keer dat je een dergelijk verhaal beleeft zoals de slachtoffers het moeten hebben beleefd. Mooi voorbeeld hiervan is de selectie bij Auschwitz. Als wetende lezer weet je wat er met de ouderen en kinderen gaat gebeuren, maar bij de jongens die in het 'goede' rijtje terechtkomen is er alleen maar trots dat zij zijn uitverkoren om te werken en de anderen niet. Wisten zij veel wat er met die anderen zou gebeuren.
Ook het verschil tussen 'goede' en 'slechte' kampen, voor de lezer een minimaal verschil maar voor de slachtoffers enorm, is iets waar je als 21e eeuwer eigenlijk nooit bij stilstaat en wat je ook zelden terugziet in de literatuur.

Verder ben ik blij dat er nu een mooie bespreking van is; ik was zelf zo onder de indruk van het boek dat ik er niet echt woorden voor kon vinden. Maar dit is dus wel een boek dat volop gelezen zou moeten worden.

Van mij ook 4,5*

3,5
eRCee schreef:
Wat een prachtig boek. Onbepaald door het Lot is meer dan een indrukwekkend en uniek kampverhaal. De stijl en de opbouw, nauw verweven met de inhoud en die daardoor versterkend, maken van deze roman topliteratuur.

Kertesz begint te schrijven als een 15-jarige jongen met een naieve, open blik. Verwonderd kijkt hij naar de volwassen wereld, die vrijwel volledig begrijpend maar zonder er zelf al deel van uit te maken. De manier waarop allerlei zegswijzen worden geciteerd door de ik-persoon getuigt hier goed van.
Naarmate het verhaal vordert groeit ook de verteller. De lezer ziet hem als het ware volwassen worden. Onvoorstelbaar knap gedaan. Tegelijk blijft een zekere naiviteit kenmerkend voor de vertelwijze. Nooit stempelt achterafkennis de beschrijving van een situatie. Sterker, een negatief oordeel over de verschrikkingen wordt niet uitgesproken, integendeel, het meeste wordt beschouwd als 'volstrekt logisch'. Dit botste regelmatig met mijn eigen achterafkennis en mijn eigen veroordeling. Het maakt het boek alleen maar indrukwekkender.

Tegen het einde zijn de rollen volledig omgekeerd: niet langer is de lezer in kennis en inzicht vooruit op de verteller, nu is het juist de ik-figuur die superieur is. In de personages Steiner en Fleischmann herkende ik mijn eigen onbegrip. Kertesz slaagt er echter in daar doorheen te breken. Juist de groei van zijn hoofdfiguur zelf illustreert namelijk de visie die deze probeert over te brengen overtuigend: hij is daadwerkelijk onbepaald door het lot, al die tijd. Ook Buchenwald is een zinvol onderdeel van zijn leven, een weg die hij zelf is gegaan en die hij niet wenst te vergeten.

Hoe knap dit gedaan is kan ik waarschijnlijk niet goed overbrengen. Om mijn beoordeling te laten spreken rond ik af naar boven: 4,5*.


prachtige recensie, niks aan toe te voegen !

4,0
Een wonderlijk boek. Heel bijzonder hoe de hoofdpersoon zich de positie van een soort verslaggever aanmeet, waarbij hij herhaaldelijk opmerkt dat de gang van zaken 'logisch' of 'natuurlijk' is. Hij laat alles over zich heen komen, als een schooljongen (wat hij qua leeftijd ook is) die braaf iedere dag plaatsneemt achter zijn tafeltje omdat leren er nou eenmaal bijhoort.

Hoe hij zoekt naar verklaringen en achterliggende gedachten is heel aangrijpend. Hier kan misschien het beste een citaat spreken:

"Iemand moet op het idee zijn gekomen, dacht ik, om zoiets te bedenken moeten mensen een vergadering hebben belegd, moeten ze de koppen bij elkaar hebben gestoken. Misschien, dacht ik, waren het wel deftig geklede heren geweest, heren met sigaren in de mond en medailles op de borst, hoge militairen, die op dat ogenblik niet gestoord mochten worden. Een van hen had bijvoorbeeld het gebruik van gas bedacht, een ander de badinrichting, een derde was met het idee van de zeep op de proppen gekomen, een vierde had er de bloemperken aan toegevoegd, enzovoort enzovoort. Sommige voorstellen waren ongetwijfeld langdurig besproken en gewijzigd, terwijl andere meteen met bijval waren ontvangen, met zo veel bijval dat de militairen overeind waren gesprongen en elkaar geestdriftig de hand hadden gedrukt. Ik weet niet waarom ik dit laatste dacht, maar ik was van dat overeind springen en handen schudden overtuigd en kon me die plannensmederij levendig voorstellen."

Juist zo'n misschien wat kinderlijke visualisering van 'plannensmederij' maakt het hele principe van de kampen des te verderfelijker. De vernietiging is namelijk niet zomaar gebeurd, er is een hele bewuste planning aan vooraf gegaan, en vele momenten waarop de bedenkers zich terug hadden kunnen trekken. Maar ze hebben doorgezet, misschien zelfs met enig plezier, alleen al om het bedenken van de plannen. Het voelt voor de verteller als een wrede grap dat de mensen die vermoord worden zich eerst nog mogen wassen en nog betrekkelijk warm worden ontvangen.

Een andere observatie die me intrigeert is poging tot het omschrijven van de hel: "Als een plaats waar je je niet kunt vervelen, en dat kon je in de kampen wel, zelfs in Auschwitz onder bepaalde omstandigheden."

Naast de wreedheden is er nog een ding dat wringt aan dit boek: ik begrijp de gedachte van 'onbepaald door het lot' niet. Want hij is toch niet vrijwillig en bewust naar deze kwellingen meegevoerd? Natuurlijk, hij had er tussenuit kunnen piepen toen ze nog in Hongarije waren. Maar hij wist niet waar hij naartoe werd gebracht. En hij bleef baas over zijn eigen gedachten, maar lichamelijk was hij grotendeels overgeleverd aan de genade van enkele personen. Dat uitgerekend hij de bescherming mocht genieten heeft naar mijn idee wel met iets als 'het lot' te maken - hoe vaag dat ook is.

avatar van eRCee
4,5
RealTom schreef:
Naast de wreedheden is er nog een ding dat wringt aan dit boek: ik begrijp de gedachte van 'onbepaald door het lot' niet. Want hij is toch niet vrijwillig en bewust naar deze kwellingen meegevoerd? Natuurlijk, hij had er tussenuit kunnen piepen toen ze nog in Hongarije waren. Maar hij wist niet waar hij naartoe werd gebracht. En hij bleef baas over zijn eigen gedachten, maar lichamelijk was hij grotendeels overgeleverd aan de genade van enkele personen. Dat uitgerekend hij de bescherming mocht genieten heeft naar mijn idee wel met iets als 'het lot' te maken - hoe vaag dat ook is.

Wat Kertesz volgens mij bedoelt is dat hij weliswaar geen invloed had op de omstandigheden, maar binnen die omstandigheden wel keuzes bleef maken over zijn eigen leven. Door bijvoorbeeld bij het selecteren in de rij te liegen over zijn leeftijd. Daardoor besliste uiteindelijk niet 'het lot' volkomen over zijn leven maar in cruciale details nog steeds hijzelf. Hij overleefde omdat hij wilde overleven (wat niet wil zeggen dat degenen die stierven niet wilden overleven).

Sowieso hebben mensen ook buiten een vernietigingskamp geen volledige beslissingsvrijheid over hun leven natuurlijk, een groot deel wordt bepaald door de omstandigheden, maar Kertesz wil laten zien dat dit niet wezenlijk anders was in Auschwitz.

4,0
Ja, daar heb je denk ik gelijk, en die gedachte komt ook wel uit het boek naar voren. Ik heb alleen wel het idee dat de keuze voor het woord 'onbepaaldheid' niet helemaal gelukkig is. Dat lijkt te veel te wijzen op helemaal niet bepaald, terwijl er toch zeker een rol voor 'het lot' is weggelegd.

avatar van eRCee
4,5
Wat de letterlijke vertaling is van Sorstalansag weet ik niet, maar in het Engels wordt er 'Fatelessness' (of 'Fateless') van gemaakt, wat toch ongeveer even sterk is als 'onbepaald'.

Snap wel dat je het wat uitgesproken vindt trouwens, maar ik denk dat deze gedachte voor Kertesz cruciaal is, omdat hij er zijn eigenwaarde mee kan behouden en tegelijk een statement maakt naar de achterblijvers. Om mezelf even te quoten van MovieMeter:

De laatste reden dat Onbepaald door het lot eruit springt in de stapel van holocaust-literatuur is de kerngedachte van het boek, namelijk dat Gyurka ook in de kampen zijn eigen lot bepaalde, vriendschappen sloot, keuzes maakte, kortom dat deze periode een niet weg te denken onderdeel vormt van zijn leven. Juist dat maakt het einde van de roman zo schrijnend. De omgeving ziet hem als slachtoffer, voelt zich wellicht schuldig, en probeert hem daardoor te dwingen het leven in het concentratiekamp te vergeten. Gyurka is een buitenstaander geworden voor de mensen waar hij naar terug wilde keren, en dat komt nog harder aan, is veel minder logisch dan de wreedheden uit Buchenwald.

4,0
Goed verwoord

Ik had ook al even naar het Engels gekeken, en net naar het Duits: Mensch ohne Schicksal

Jammer dat het - althans naar mijn idee - niet helemaal klopt, maar de gedachte zoals jij hem beschrijft is wel heel mooi. Dat is ook goed uit het boek op te maken, alleen jammer dat de gekozen term wat te 'uitgesproken'/onnauwkeurig is.

Ik krijg hiervan wel steeds meer zin om Het Fiasco en Kaddisj voor een niet geboren kind te gaan lezen.

Gast
geplaatst: vandaag om 11:01 uur

geplaatst: vandaag om 11:01 uur

Let op: In verband met copyright is het op BoekMeter.nl niet toegestaan om de inhoud van externe websites over te nemen, ook niet met bronvermelding. Je mag natuurlijk wel een link naar een externe pagina plaatsen, samen met je eigen beschrijving of eventueel de eerste alinea van de tekst. Je krijgt deze waarschuwing omdat het er op lijkt dat je een lange tekst hebt geplakt in je bericht.

* denotes required fields.

Let op! Je gebruikersnaam is voor iedereen zichtbaar, en kun je later niet meer aanpassen.

* denotes required fields.