Pedro Páramo - Juan Rulfo (1955)

Buiten dat het ontzettend goed geschreven is, moet ik het nog even laten bezinken alvorens een berichtje over dit boek te schrijven. Tot die tijd alvast enkele opmerkelijke uitspraken uit het nawoord van Gabriel García Márquez over zijn liefde voor het kleine oeuvre van Juan Rulfo (dat in totaal uit 600 pagina's bestaat):

"Die avond kon ik niet slapen voordat ik het voor de tweede keer gelezen had. Sinds de fantastische avond dat ik De gedaanteverwisseling van Kafka had gelezen [...] had ik niet mee zo'n schok gehad."

"De rest van dat jaar kon ik geen enkele auteur meer lezen, want ik vond ze allemaal slechter."

"[...] ik kon het hele boek van achter naar voren opzeggen zonder één noemenswaardige vergissing te maken en wist precies op welke bladzijde van mijn uitgave welke episode te vinden was, en er was geen karaktertrek van een enkel personage die ik niet haarfijn kende."

"Ik wilde dit allemaal vertellen om aan te geven dat het diepgaande onderzoek van het werk van Juan Rulfo mij ten slotte de weg heeft gewezen die ik zocht om met mijn eigen boeken te kunnen doorgaan en dat ik daarom niet over hem kan schrijven zonder de indruk te wekken dat het allemaal over mijzelf gaat."

Alstublieft.

Het blijkt lastig om hier iets over te schrijven. Wat me vooral opviel, de eerste pagina's al, was dus de stijl. Niet dat die heel erg afwijkend is, maar vanaf het begin is duidelijk dat hier een schrijver spreekt met een eigen stem. Prachtig, helder proza, zonder een woord te veel maar ook weer niet sober. Ook inhoudelijk is Pedro Páramo intrigerend. De protagonist belandt in een dorpje dat door geen levende ziel meer wordt bewoond, maar hij blijft maar mensen ontmoeten. Die blijken dan veelal overleden te zijn, hij sterft zelf ook, en al doende wordt de geschiedenis van het dorp en de grootgrondbezitter die een stempel drukte op de streek, uit de doeken gedaan. Al met al is het wel tamelijk complex en moet je de aandacht er goed bijhouden. Misschien dat het er daar bij mij in de tweede helft van het boek wat aan heeft ontbroken, waardoor ik niet zo gegrepen werd als gehoopt. Voorlopig ben ik geïntrigeerd, maar nog niet zo omvergeblazen als Marquez beschrijft.

Zelden een boek gelezen waar de tijden zo door elkaar heen lopen en zelfs voorbij gene zijde. Ook de grens van droom en werkelijkheid valt soms moeilijk te onderscheiden. Dat vraagt inderdaad een grote concentratie van de lezer om de aandacht erbij te houden en het dwingt bijna om langzaam met aandacht zin voor zin te lezen. Gelukkig is de roman ingedeeld in korte hoofdstukjes en het is uitnodigend om nog eens zo'n prachtig mooi poëtisch fragment te herlezen...

Poëzie in prozavorm. Op elke bladzijde. Verbluffend mooi en toch pretentieloos. Een revelatie!

Juan Rulfo heeft een bescheiden oeuvre bij elkaar geschreven, maar dat oeuvre is wel invloedrijk geweest voor de Latijns-Amerikaanse literatuur. Zo komt Gabriel García Márquez superlatieven tekort in het voorwoord bij Pedro Páramo. Ik denk niet dat ik zo weggeblazen ben als García Márquez, maar bijzonder en indrukwekkend is dit zeker.

Juan Preciado belooft zijn moeder op haar sterfbed dat hij naar Comala zal vertrekken om daar zijn vader Pedro Páramo te zoeken. Comala blijkt een spookstad te zijn waar geesten vertellen over het schrikbewind dat Juans vader voerde. Juan sterft zelf ook en beleeft vanuit zijn graf het leven van zijn vader.

Non-lineair
Pedro Páramo is een non-lineaire vertelling waar heden en verleden door elkaar heen lopen en waar de doden vanuit het schimmenrijk tot de lezer spreken. Omdat alles zo door elkaar loopt is het opletten geblazen, maar het is een zeer sfeervolle vertelling waarbij Rulfo het duistere verleden van Comala heel dicht bij de lezer brengt.

Het is geen toeval dat dit verhaal – dat voor een groot deel vanuit de stemmen van gestorven mensen verteld wordt – van Mexicaanse origine is. Het geloof in een leven na de dood waarin je als gestorvene nog verantwoordelijkheid moet nemen voor de dingen die je tijdens je leven hebt gedaan is onderdeel van de Mexicaanse cultuur en het fundament van dit verhaal. Voor een westerse lezer als ik voelt het allemaal nogal bevreemdend aan, maar het intrigeert en het leidt tot een unieke vertelling die met niets anders te vergelijken valt.

Kraakhelder
De non-lineaire structuur is niet heel makkelijk te lezen, maar contrasteert mooi met de kraakheldere stijl van Rulfo. Die stijl is niet kaal, maar is er wel eentje zonder opsmuk. Zonder voorwoord en nawoord beslaat Pedro Páramo nauwelijks meer dan 170 pagina’s, maar ieder woord staat op precies de juiste plek en Rulfo doet niet aan overbodige informatie. Alles wat je als lezer moet weten over Pedro Páramo en Comala staat in deze 170 pagina’s.

Het is niet zo dat ik van mijn stoel viel van verwondering tijdens het lezen van dit werk en ik merk dat in de afgelopen weken deze vertelling ook alweer wat naar de achtergrond verdwenen is, dat ik heel veel gebeurtenissen alweer vergeten ben. Toch zullen de sfeer en de uniciteit van dit werk nog wel even bij me blijven. Geen enkele recensie – en zeker niet de mijne – doet recht aan de ervaring die het lezen van Pedro Páramo is. Je moet dit eigenlijk zelf ondergaan om het te kunnen geloven.

blogpost