menu

The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism - Naomi Klein (2007)

Alternatieve titel: De Shock Doctrine

mijn stem
4,26 (34)
34 stemmen

Engels
Politiek

672 pagina's
Eerste druk: Knopf, Toronto (Canada)

Dit is een boek over shocks, en de manier waarop die worden toegepast op landen en mensen. Het is het onofficiële verhaal over de manier waarop de ‘vrije markt’ de wereld is gaan domineren. Het is een verhaal dat radicaal anders is dan wat ons altijd is voorgehouden. Naomi Klein blaast de mythe op dat de ‘vrije markt’ ‘vrije mensen’ oplevert. Ze toont aan dat onze wereld in toenemende mate de slaaf wordt van een weinig begrepen maar geweldig invloedrijke ideologie: de shockdoctrine met in haar kielzog het rampenkapitalisme. Terwijl de slachtoffers enkel denken aan zelfbehoud rinkelt de kassa van ondernemers.

zoeken in:
avatar van Freud
5,0
(In wat volgt wordt de inhoud van het hele boek een beetje verklapt - voor non fictie lijkt me dat niet zo erg, maar als je het wilt lezen als een thriller en dus niet wil weten hoe het afloopt (slecht!!) dan moet je dit bericht maar overslaan.)

Die review ben ik blijkbaar helemaal vergeten - heb het inmiddels zelfs al een tweede keer gelezen

Kijk, ik wil niet zeggen dat dit het boek is dat mij de ogen heeft geopend voor wat er zoal fout gaat in de wereld vandaag en wie daar aan de oorzaak van zit, maar het is voor mij wel het boek dat voor het eerst alle stukjes van de puzzel op een overtuigende en logische manier samenbrengt. Het is bovendien ook een heel leesbaar boek, voor een groot publiek geschreven, wat ook wel eens aangenaam is - het moet niet altijd Noam Chomsky zijn. Wat Naomi Klein hier doet, is de halve wereldgeschiedenis (althans de zwartste bladzijden) nog eens hervertellen vanaf begin jaren '70, maar dan volledig vanuit het standpunt van haar concept van de Shock Doctrine: alles valt daarbij zo mooi op zijn plaats en het lijkt allemaal ineens zo duidelijk en op een walgelijke manier zo eenvoudig wat er zoal gebeurd is in Chili, Argentinië, China, Rusland, Zuid-Afrika, Polen, Irak en bij de heropbouw na New Orleans en de tsunami. Ik weet dat ze uiteraard de feiten naar haar hand zet door alleen te vertellen wat binnen het kader past en te verzwijgen wat erbuiten zit, maar zelfs met de meest kritische bril kan je er niet omheen dat er een serieuze bron van waarheid in zit en dat ons economisch systeem (op wereldvlak dan) walgelijker is dan je je ooit had kunnen voorstellen.

Wat Naomi Klein doet, en daarmee werpt ze althans voor mij een heel ander licht op zaken die je allang wist, is de belangrijkste oorlogen, staatsgrepen en armoedecrises van de voorbije 40 jaar benaderen vanuit economisch oogpunt. De basis van dit alles ligt in het pure vrije markt kapitalisme van Milton Friedman en de Chicago-school - met als basisfilosofie dat als de staat zich volledig en totaal terugtrekt uit het economisch systeem van een land (totale privatisering en deregularisering) dat de welvaart dan automatisch terugkeert. Echter, om dit systeem wereldwijd te verspreiden, is er systematisch gebruik gemaakt van de zogenaamde shock doctrine, een principe dat vertrekt vanuit het feit dat direct na een ramp (natuurramp, oorlog, staatsgreep,...) een land en zijn bevolking een tijdje zo verlamd zijn (zoals een lichaam na een zware schok een tijdje verlamd en onbegrijpend achterblijft) dat het mogelijk is om op korte tijd veranderingen door te voeren die, eens bevolking terug bij positieven is, niet meer teruggedraaid kunnen worden. Dankzij dit principe, soms met de hulp van dictators, soms dankzij de enorme macht van de Wereldbank, soms gewoon door het gebrek aan economisch besef van de machthebbers, is de Chicago School, vaak met hulp van de CIA, erin geslaagd dit pure kapitalisme in te voeren in alle landen die ik zoeven opgesomd heb, met alle rampzalige gevolgen van dien - maar zeer ten voordele van het Amerikaans bedrijfsleven, doordat multinationals telkens enorm geprofiteerd hebben van de privatiseringsgolf om zich in te kopen in mijnconcerns, energiemaatschappijen, enz. In plaats van de beloofde welvaart te brengen, is in elk van de voorbeelden die behandeld worden, de situatie enkel voor een beperkte elite er waanzinnig op vooruit gegaan, en voor de overige 90 % van de bevolking rampzalig achteruit. MAar het belangrijkste punt is, dat het zogenaamd vredige, zuiver liberaal en dus democratisch systeem van de vrije markt, bijna overal systematisch dankzij geweld en overmacht ingevoerd is, en zonder medeweten laat staan toestemming van de bevolking. Chili en Argentinië kende iedereen wel al denk ik, maar hetzelfde is gebeurd in Zuid-Afrika na de val van het Apartheidsregime, in Rusland onder Jeltsin en Poetin, in China en in nog een pak andere landen. Dezelfde cynische werkwijze heeft men gebruikt om na de tsunami de volledige inheemse bevolking te verjagen en de kust open te stellen voor massatoerisme en in New Orleans na de orkaan om het volledige onderwijssysteem van de regio te privatiseren. Klein trekt regelmatig de parallel met het martelonderzoek dat de CIA gevoerd heeft om te onderzoeken hoe je een mens zo kunt kraken dat je hem alles kunt laten doen en zeggen wat je wilt - hetzelfde principe wordt dankzij de Shock Doctrine op schaal van de wereldeconomie toegepast. Soms door dankbaar gebruik te maken van kansen die voor het grijpen liggen, zoals natuurrampen, soms door kansen uit te lokken, zoals door de steun van de CIA aan Pinochet - een soort marteltherapie op schaal van een heel land dus.

Het meest hallucinant van al is het Irak-verhaal: hier is de volledige Amerikaanse overheid zelf uitgekocht door het bedrijfsleven, dat in Irak een geprivatiseerde oorlog is gaan voeren, waarbij de bedrijven van de belangrijkste politici van die tijd uiteraard de grootste winsten hebben gemaakt. Zowel fabrikanten van oorlogsmateriaal, geprivatiseerde strijdkrachten (denk aan Blackwater), veiligheidsfirma's die van het onveiligheidsgevoel in eigen land profiteerden, bedrijven die instonden voor de volledige opbouw en onderhoud van alle legerkampen in Irak zelf áls de firma's die achteraf de volledige heropbouw van het land hebben mogen doen (nu ja, veel is er niet opgebouwd, maar toch) zijn stuk voor stuk gelieerd aan figuren als Dick Cheney (vergeef me dat ik even de andere namen vergeten ben, maar het is een hele waslijst). Daarmee is Irak officieel de eerste volledig geprivatiseerde oorlog, een die nu al bewezen heeft winstgevender geweest te zijn voor het Amerikaanse bedrijfsleven dan eender welke andere economische tak in de geschiedenis - het wachten was op de volgende stap (Iran, Korea?) maar misschien is met de komst van Obama toch wel het een en ander veranderd - dat valt af te wachten.

Het is moeilijk om even overtuigend te zijn in een samenvatting als Klein is in haar perfect opgebouwd, huiveringwekkend betoog - misschien lijkt het op het eerste zicht allemaal al gekend, maar dan begrijp je niet hoe uitgebreid en gedetailleerd het verhaal in werkelijkheid is, het zijn de details die je het grote verhaal, dat je na al die jaren snel als 'gekend' afdoet, terug in volle reikwijdte doen beseffen.

Nog wat citaten (via wikipedia) om mijn enthousiasme kracht bij te zetten:

Paul B. Farrell from the Dow Jones Business News stated "you must read what may be the most important book on economics in the 21st century". John Gray wrote in The Guardian, "There are very few books that really help us understand the present. The Shock Doctrine is one of those books." William S. Kowinski of the San Francisco Chronicle wrote, "Klein may well have revealed the master narrative of our time," and it was named one of the best books of 2007 by the Village Voice, Publishers Weekly, The Observer, and the Seattle Times.

Uiteraard is er ook serieus wat kritiek op het boek gekomen, maar het is niet aan mij om die hier ook te gaan weergeven .

avatar van mjk87
3,5
Ik ben iets kritischer dan degenen boven mij. Vooral naar het einde toe werd het betoog zeurdigerer en ook minder van kwaliteit.
Klein begint briljant, met de meer psychische kanten van shocks. Eerst letterlijk (elektro) later meer figuurlijk, een meer weidsere betekenis gevend van het woord. Zonder er doekjes omheen te winden toont ze de gruwelheden stuk voor stuk, laat ze slachtoffers spreken, pakt ze rapporten erbij. Dat met een zeer uitgebreid notenapparaat (het hele boek door trouwens). Ook de volgende hoofdstukken, die beginnen met Friedman zijn zeer interessant. Wel zet ze Friedman iets te veel neer als kwade genius, terwijl deze man wel degelijk het beste voor had, al werken zijn ideeën in de praktijk niet. Dat is het enige dat je hem kan kwalijk nemen, dat hij zo naïef was te denken dat in een volledig vrije markt de beste omstandigheden zijn. Dat is nooit zo geweest, en zal nooit zo zijn.
Helaas gaat ze op 2/3 over op de binnenlandse uitverkoop binnen de VS. Dit is ten eerste een andere toon, maar daarnaast is het minder krachtig. Ja, veel particuliere bedrijven nemen taken over, maar de echte nadelen noemt ze niet. Een enkele keer, dat straks medische hulp en onderwijs er enkel is voor de welgestelden. Maar dat is nog niet zover, en daarnaast is dat maar een klein punt. Het lijkt eerder of Klein nog het een en ander kwijt wilde wat ze fout vind aan Bush, Cheney, Irak, et cetera. Niet persé oninteressant, maar beter passend in een ander betoog. In een ander boek. Daarnaast ging Klein de bocht uit door veel over de martelingen en mishandelingen te noemen in Irak. Dit kwam echt over als een stukje propaganda, en was niet nodig. Het had geen functie zoals in hoofdstuk 1, en leidde af van de hoofdlijn.

Wel schrijft ze erg prettig. Het Engels is uitstekend te volgen, met fijn lopende zinnen, en lastigere materie wordt helder verwoord. Dus de pagina’s vliegen nog wel voorbij, zonder zeer veel moeite. En dat voor toch een zwaar onderwerp. Daar kan menig jurist wat van leren.

Dan lees ik veel kritiek op mevrouw Klein, dat zijn geen econome is, en daardoor er geen verstand van heeft en waardoor dit boek vol feitelijke aannames zit. Ten eerste is dat arrogant gedacht, te meer economen elkaar ook bestrijden met hun ideeën. Maar daarnaast heeft Klein geen economie nodig om aan te tonen wat er fout is. Wellicht dat in theorie mensen als Friedman wel gelijk hebben, maar de praktijk toont gewoonweg aan dat het niet werkt. Klein geeft genoeg bronnen weer om dit te onderbouwen, met feiten, statistieken, interviews, rapporten, en ga zo maar door. En welk land ook, welke tijd ook, de resultaten zijn altijd hetzelfde. Daling BBP, stijging werkloosheid, daling van levensomstandigheden, stijging welvaart en rijdom van de Shells en Unilevers van deze wereld.

Eigenlijk is dit boek een must voor elke sociaal-democraat, maar zou ik ook adviseren aan meer rechtse mensen die te lezen.

avatar van eRCee
5,0
In zijn boek The poverty of historicism uit 1957 pleit Karl Popper krachtig tegen het idee dat een samenleving van de grond af veranderd kan worden, dat er een blauwdruk of ideaal bestaat dat zoveel mogelijk in z'n totaliteit moet worden opgelegd. In plaats daarvan hangt hij de "stuksgewijze benadering" aan, waarbij het de bedoeling is kleine stukjes van de maatschappij te verbeteren, en telkens het effect te evalueren.

Precies deze notie ontbreekt bij het economische beleid dat de laatste 40 jaar het wereldtoneel heeft bepaald, gebaseerd op de visie die Naomi Klein het fundamentalistische vrije markt kapitalisme noemt. De doctrine, waarvan Milton Friedman de bekendste vertegenwoordiger was, steunt op drie dogma's: deregulering, privatisering en bezuiniging op overheidsuitgaven. Het zogenaamd ideale moment om dit programma in één klap in te voeren is ten tijde van een shock; een periode dat een land verlamd is, gedesoriënteerd en verward, bijvoorbeeld door geweld, een natuurramp of een economische ineenstorting.

In haar briljante boek The shock doctrine: the rise of disaster kapitalism toont Naomi Klein aan hoe deze doctrine heeft huisgehouden in de wereld. Van Allendes Chili tot Gorbatsjovs Rusland, van de opstand op het Plein van de Hemelse Vrede tot Nelson Mandela's anti-apartheidsstrijd, van Polen tot Irak tot Palestina, van de orkaan Katrina tot de tsunami in de Indische oceaan van 2004. Op overtuigende wijze laat Klein zien hoe politici, economen en bedrijven schaamteloos het lot van landen hebben gemanipuleerd (en dat nog steeds doen) en de dromen van generaties hebben verwoest (zonder daarmee op te houden).

Het lezen van dit boek is bijna onverdraaglijk. Hoofdstuk na hoofdstuk diept Klein details op die elk voorstellingsvermogen tarten, en die tegelijk woede en verdriet oproepen. Ik kan wel zeggen dat The shock doctrine mijn blik op de wereld fundamenteel heeft veranderd. Dat er een hoop ellende in de wereld is en dat er vele kwaadwillende mensen zijn, dat wist ik. Maar dat vanuit de belangrijkste machtsstructuren van onze geglobaliseerde wereld willens en wetens hele volken te gronde worden gericht, dat had ik nooit kunnen denken. Eén voorbeeld (maar het boek geeft er talloze, de ene nog perverser dan de ander) zijn de schuldbetalingen die het IMF en de Wereldbank oplegden aan Zuid-Afrika toen het zich net aan de apartheid ontworsteld had. Dezelfde mensen die waren mishandeld en uitgeperst door een rijke elite mocht vervolgens nog eens de schulden betalen die diezelfde elite gemaakt had. Een vooruitstrevend socialistisch programma van economische hervormingen werd door de Westerse wereld op schandelijke wijze gedwarsboomd, zoals ook in veel andere landen gebeurde, en de resultaten zien we vandaag de dag nog steeds.

De gewetenloosheid en het egoïsme van mensen die zich voordoen als weldenkende figuren die de democratie en mensenrechten hoog in het vaandel hebben staan, blijkt grenzeloos. Het beangstigende is dat deze krachten het telkens weer winnen (er is weinig veranderd sinds Tolstojs sociale aanklacht uit Opstanding, een tijd met lijfeigenschap nota bene). De belangrijkste oorzaak daarvoor lijkt me de totale onverschilligheid van een groot deel van de bevolking in de Westerse wereld. Maar, zoals Klein meermaals subtiel aanwijst, ook de media falen regelmatig. Te vaak is de journalistiek de spreekbuis van de elite, terwijl aan essentiële tegengeluiden nauwelijks aandacht wordt besteed (zie hiervoor ook John Pilgers documentaire The war you don't see, en natuurlijk Luyendijks Het zijn net mensen).

De analyse van Naomi Klein biedt een soort totaalvisie op een hele hoop verschijnselen, waarbij bijvoorbeeld de martelpraktijken uit Abu Ghraib, klimaatverandering en de hand over hand toenemende surveillance en veiligheidsmaatregelen een plek hebben. En ook het WK-voetbal in Brazilie past perfect in het plaatje. Een bekend principe in de geneeskunde is dat je moet proberen alle verschillende symptomen onder één noemer te brengen; de ziekte die alle verschijnselen tezamen verklaart is een veel waarschijnlijkere diagnose dan de combinatie van twee of meer (gelijktijdige) ziektes. Zo bezien staat The shock doctrine als een huis. Het indrukwekkende notenapparaat dat maar liefst 60 pagina's beslaat en de al even indrukwekkende dankbetuiging aan het einde, illustreren hoe meesterlijk Klein haar werk onderbouwt en in elkaar heeft gestoken. In een loepzuivere stijl, met net de juiste ondertoon van oprechte verontwaardiging, maar soms ook vilein sarcasme, hamert ze zin na zin het wereldbeeld van velen aan gort. Het boek werkt zelf eigenlijk als een soort shock, waarin je na elk hoofdstuk snakt naar een beetje lucht.

Voordat het écht veel te lang wordt, nog één wijsheid van Popper. Hij schreef over staatsinrichting: "Hoe kunnen wij de politieke instellingen dusdanig inrichten, dat slechte of ondeskundige leiders verhinderd worden al te veel schade aan te richten?" De sleutel om een einde te maken aan groeiende ongelijkheid en zelfs wereldwijde apartheid ligt in de handen van de gewone bevolking (de 90%). Klein laat zien dat dit in Zuid-Amerika geen utopie is. De vraag is of wij in het westen onze comfortabele schijnwerkelijkheid, die in stand gehouden wordt door degenen die daar het meest van profiteren, willen inruilen voor de realiteit. Een goed begin daarvoor: lees The shock doctrine. Het boek dat de wereld zou moeten veranderen.

(En verder: wat Freud zegt! Ik schaam me dat ik het boek nu pas gelezen heb.)

Gast
geplaatst: vandaag om 09:12 uur

geplaatst: vandaag om 09:12 uur

Let op: In verband met copyright is het op BoekMeter.nl niet toegestaan om de inhoud van externe websites over te nemen, ook niet met bronvermelding. Je mag natuurlijk wel een link naar een externe pagina plaatsen, samen met je eigen beschrijving of eventueel de eerste alinea van de tekst. Je krijgt deze waarschuwing omdat het er op lijkt dat je een lange tekst hebt geplakt in je bericht.

* denotes required fields.