Suite Française - Irène Némirovsky (2004)

Schitterend ontroerend maar spijtig niet af

Inderdaad jammer dat dit boek niet afgewerkt is: meeslepend en vlot geschreven!

Zoetige vertelling over personages in bezet Frankrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Een merkwaardige woordkeuze, die ik, ook al is het zes jaar later, sterk betwist. Het boek is in mijn ogen helemaal niet zoetig. Integendeel, Irène Némirovsky spaart Frankrijk en de Fransen niet. Volgens haar schets heersen egoïsme en eigenliefde tijdens de eerste dagen van de Duitse bezetting (dit was natuurlijk nog voordat bekend werd dat de meeste mensen deugen). Vooral de rijken in het boek zijn onuitstaanbaar. Pardoes laat ze één van de weinige goede personages ijskoud vermoorden door een stel kinderen, in een uitgerekte scene van gewelddadigheid. Een ander wordt in Parijs overreden waarbij z'n opspattende hersens de auto bevuilen van de vrouw met wie hij een afspraakje had. Wat hier zoetig aan zou moeten zijn is me een raadsel, eerlijk.

Ik ben er nog in bezig overigens. Wil wel alvast weer even fulmineren tegen de vertaling van de titel. Ik geef even wat informatie weer uit het 'Voorwoord'. De opzet van het boek is die van een suite. Némirovsky (geboren in Kiev, van Russisch-Joodse afkomst) wilde een boek schrijven naar het model van de vijfde symfonie van Beethoven. De Franse suite zou vijf delen krijgen, met verschillende ritmes en toonaarden, met een totale omvang van zo'n 1000 pagina's. Ze schreef er tussen 1940-42 aan, teruggetrokken op het Franse platteland. Volgens inleider Myriam Anissimov maakte ze zich weinig illusies over de intenties van de nazi's en zag ze aankomen dat het boek niet voltooid zou worden. Tot enkele dagen voor haar deportatie naar Auschwitz, waar ze nog geen maand later vermoord zou worden, werkte ze aan het manuscript. Uiteindelijk zijn er twee delen: 'Storm in juni' is het eerste deel en 'Dolce' het tweede. In de Nederlandse uitgave zijn die twee delen ook allebei opgenomen, alleen heeft men er dus de titel Storm in juni aan gegeven, wat verder niet wordt toegelicht of verantwoord. Het manuscript overleefde de oorlog samen met de twee dochters van Némirovsky, op wie nog wekenlang werd gejaagd door Franse gendarmes. De dochters herkenden de waarde van het werk maar gaven het in bewaring van een instituut, om redenen die ik niet begrijp. Het werd uiteindelijk 62 jaar na de dood van de schrijfster uitgegeven en was een bestseller in Frankrijk onder de juiste titel Suite Française. Een suite die zoals gezegd niets zoetigs heeft.

Dan nog een stukje recensie:

Het eerste deel van het boek, Storm in juni, gaat over de stadsbewoners van Parijs wanneer ze op de vlucht slaan voor het binnentrekkende Duitse leger in 1940. De hoofdstukken volgen verschillende personages, in totaal zijn dat er tegen de tien denk ik. Zoals hierboven al gezegd is het overgrote deel volledig geabsorbeerd door z'n eigen belang. Het ergste komen de personages er vanaf die de schijn van liefdadigheid erop nahouden, met name de moederfiguur Péricand (Némirovsky had een zeer slechte relatie met haar eigen moeder, die overigens de deur voor haar kleindochters gesloten hield toen ze na de oorlog aanklopten, niet te schatten.) Eén van de heftigste passages is het moment dat een man een jong stelletje ertoe aanzet in de bosjes te overnachten in plaats van in hun auto, dan doodleuk de benzine steelt en er vandoor gaat. Later lees je in een bijzin over een bombardement dat heeft plaatsgevonden in die streek en alleen maar verbrande autowrakken heeft achtergelaten, waarmee het lot van het stel impliciet bezegeld is. Nogmaals, er is niks zoet aan deze tekst.

Dat geldt ook ver het tweede deel, ironisch getiteld Dolce. Dit speelt zich af op het platteland van Frankrijk. Er is één hoofdpersoon, met af en toe opnieuw een hoofdstukje vanuit iemand anders en sporadisch komt er een naam uit het eerste deel voorbij als een muzikaal motiefje. De protagoniste heet Lucile, een vrouw die samen met haar schoonmoeder in een rijke boerderij woont terwijl haar overspelige man in een Duits interneringskamp zit opgesloten. In zijn plaats is een Duitse officier in het huis ingekwartierd. Némirovsky schetst de gecompliceerde verhoudingen tussen de drie bewoners heel goed. Ik ben nog niet zo vaak tegengekomen dat de ontwikkelende gevoelens tussen een Franse vrouw en een Duitse officier zo normaal en gerechtvaardigd worden voorgesteld, als een zaak tussen twee mensen. Het is juist moedig en humaan dat ze zich openstellen voor elkaar, terwijl zij die de ingekwartierde Duitsers onverbiddelijk afwijzen als hardvochtig worden geportretteerd. Hierbij nogmaals niet vergeten dat de schrijfster vanwege haar Joodse afkomst zelf verstopt zat op het platteland en de tekst schreef tussen 1940 en 1942. Heel knap om zo vrij te kunnen denken.

Beide delen van het boek hebben hun waarde zoals het is, maar ik denk dat de som der delen meer had kunnen zijn: helaas is deze Franse suite onvoltooid gebleven. Toch is het mooi dat juist dit boek de schrijversnaam van Irène Némirovsky misschien wel het meest voort draagt.