Il Deserto dei Tartari - Dino Buzzati (1940)

Een fijn boek, deze De woestijn van de Tartaren. Dino Buzzati schreef een literarie allegorie die zonder twijfel inspiratiebron is geweest voor Coetzee's roman Wachten op de barbaren. Die laatste titel zou dit boek misschien zelfs nog wel beter passen.

Centraal staat een afgelegen vesting die de grenspost vormt met een onbekend rijk in het noorden, dat zover het oog reikt slechts bestaat uit woestijn. De gelegerde militairen hebben de onuitgesproken overtuiging dat er ooit een inval komt van het woestijnvolk. Dit denkbeeld blijkt een betoverende kracht te hebben, waaraan de meesten zich niet kunnen ontworstelen. Dat geldt ook voor de hoofdpersoon, die in afwachting op datgene wat zijn leven zin moet geven, het werkelijke leven ziet verglijden.
Buzzati slaagt erin deze allegorische constructie reeel en invoelbaar te maken. Zijn boek doet daarom wat denken aan het werk van Kafka. Wat echter opvalt is dat Buzzati passages invoegt waarin de situatie van de hoofdpersoon expliciet wordt veralgemeniseerd, zodat lezer en schrijver verbonden raken met diens lot:
"Op een bepaald moment valt achter onze rug een zwaar hekwerk dicht, bliksemsnel wordt het vergrendeld en je hebt geen tijd meer om nog terug te gaan. Maar op datzelfde moment lag Giovanni Drogo in diepe rust, onwetend en als een kind glimlachend in zijn slaap."
Dat geeft De woestijn van de Tartaren soms een wat moraliserende toon (die bij Kafka niet voorkomt). Ook in de laatste pagina's valt dit op, hoewel de verhaalontknoping prachtig is.

Wat de stijl betreft is het boek ook goed te noemen. Buzzati schrijft mooier dan het bij oppervlakkige lezing kan lijken, en dat komt door de soepelheid van zijn taal. Heel anders dan de soms krampachtige mooischrijverij die je ook vaak tegenkomt, zeker bij hedendaagse auteurs.

Ik ben dus behoorlijk enthousiast over dit boek, maar mijn beoordeling ligt toch lager dan die van de andere stemmers hier. Dat komt vermoedelijk vooral doordat het hoofdpersonage nauwelijks psychologisch wordt uitgewerkt (hoewel dat ook niet erg zou passen bij de roman). Desondanks kan ik me goed voorstellen dat sommigen dit als een meesterwerk zien. Alleen al daarom is De woestijn van de Tartaren een aanrader, en dat geldt nog extra voor de liefhebbers van Coetzee.

Een prachtige parabel, beklijvend en tot nadenken stemmend.

Centraal in dit boek staat het voortschrijden van de tijd en de nietigheid ervan. De eenvoudige zin: "Intussen ging de pendule tegenover het bureau door met het vermalen van het leven..." vond ik prachtig.

Ieder mens wil aan zijn tijd hier op aarde een doel geven, anders lijkt het leven niet ten volle geleefd. Maar wat betekent dit eigenlijk, doel geven? Wat te zeggen over het doel van de hoofdpersoon: wachten op iets wat waarschijnlijk nooit zal komen....Wachten als voorwendsel om zin aan het leven te geven.... Is dat geen gegeven dat in elk mensenleven wel eens de kop opsteekt?
De beschrijvingen van dit wachten door de bewakers van een fort dat uitziet over een woestijn zijn hallucinant mooi beschreven. Elke dag worden monotoon dezelfde handelingen tot in de kleinste details uitgevoerd. Met dezelfde ernst, want het wachten op zich, het uitkijken naar een mogelijke vijand is hun levensdoel.

En niettegenstaande ze daar met velen zijn wordt de tweede pijler van dit boek: nl. de eenzaamheid van elke mens enorm sterk beschreven. "We zijn omringd door wezens gelijk aan onszelf, maar er is niets anders dan vrieskou, stenen die een vreemde taal spreken, we willen een vriend groeten maar onze arm valt krachteloos neer en onze glimlach besterft, want we merken dat we helemaal alleen zijn".

Wat voor mij dit boek zo prachtig maakt, buiten het sublieme taalgebruik, is het feit dat dit ogenschijnlijk zinloze leven van de hoofdpersoon helemaal niet zinloos was. Is een leven zinloos als al je verwachtingen niet werden ingevuld? Nee, helemaal niet.

Het feit dat het personage niet psychologisch werd uitgediept (zie bovenstaande opmerking van eRCee) is voor mij juist een meerwaarde. Dit zou afbreuk doen aan de algehele boodschap. Het is gewoon iets dat iemand overkwam zonder dat dit iets te maken had met een bepaalde karaktereigenschap. Ook dat is een universeel gegeven.

Op de valreep van 2016, mooiste boek dat ik dit jaar las: 5*

De Vesting. Het fort waar luitenant Giovanni Drogo als ambitieuze jongeling terecht komt. Zijn eerste standplaats. In het noorden, ergens achter de uitgestrekte woestijn, ligt het land van de Tartaren. Iedereen in de Vesting wacht op de Tartaren, wacht tot ze het fort zullen aanvallen, tot er glorieuze tijden aanbreken. Zo ook Drogo. Maar hij wordt gewaarschuwd. Jaren geleden is er voor het eerste gezegd dat er grootse dingen te gebeuren staan, maar in al die jaren is er nooit iets van terecht gekomen. Vertrek zodra je kunt. Blijf hier niet.

Seizoenen komen en seizoen gaan op de Vesting. Buzzati schrijft erover in een prachtige, melancholische stijl, zoals bij de komst van de prille lente: “De zon was niet meer zo snel als voorheen, omdat zo graag onderging, maar begin aan het midden van de hemel een beetje te dralen, intussen, de opgehoopte sneeuw verzwelgend, en het had geen zin dat de wolken zich nog haastten vanaf de ijsvelden van het noorden: tot sneeuw waren ze toch niet meer in staat, alleen regen konden ze brengen, en die regen deed maar één ding: hij liet het laatste restje sneeuw smelten. Het mooie jaargetijde was weer aangebroken.” Buzzati schrijft weergaloos. Hij speelt met de fanatasie van de lezer. Als in diezelfde lente de velden bijvoorbeeld groen worden, en er kleine bloemetjes opkomen, schrijft Buzzati dat het “wel witte bloemetjes (zullen) zijn.” Door één woordje toe te voegen, door zullen te schrijven in plaats van de bloemetjes tot in detail te beschrijven, prikkelt Buzzati de lezer. Het creëert ruimte, ruimte voor de lezer om in te duiken, om er met zijn fantasie in te gaan zwemmen, om te bedenken dat Drogo de bloemetjes vermoedt, maar dat hij ze niet kan zijn, om te verbeelden dat het ook wel eens roze, paarse, gele bloemetjes kunnen zijn. Het is alsof Buzzati staat steeds boven zijn schrijven staat. Als hij fantaseert over de stad, ver weg van de Vesting, daar waar het gewone leven simpel zijn doodgewone gang gaat, dan doet hij dat afstandelijk en invoelbaar tegelijkertijd: “Net zulke wolken zeilen er op dit moment boven de verre stad; mensen die daar rustig lopen te wandelen, kijken er af en toe naar, blij dat de winter voorbij is, bijna allemaal hebben ze nieuwe of opgeknapte kleren aan, en jonge vrouwen dragen hoeden met bloemen en fleurige jurken."

Maar het is vooral het beklemmende leven binnen de muren van de Vesting waarin we ons als lezer bevinden. Buzzati zet Drogo binnen de muren om de lezer existentialistische vragen te stellen: wat betekent het om mens te zijn? Zonder doel, zonder oorsprong zijn we op onszelf aangewezen maar de vraag is, zoals ook op de achterflap van het boek staat: heeft de mens de moed om zijn eigen leven te bepalen? Of de vertaling naar het boek: Is Drogo in staat om de Vesting te verlaten?

De tijd dendert ook in de Vesting traag en zwaar door. Op een nacht denkt Drogo het gebrom van een liedje te horen, totdat hij beseft dat het “een verre waterval” moet zijn, “neerkletterend over de uitsteeksels van nabije rotsen”. Drogo beseft dat “we denken dat we omringd zijn door wezens gelijk aan onszelf, maar (dat) er niet anders dan vrieskou (is), stenen die een vreemde taal spreken.” Ja, het existentialisme laat zich af en toe van zijn meest moedeloze kant zien. Momenten van hoop lijken de tijd zo nu en dan te versnellen, wat ook het tempo van het verhaal verhoogd, maar achteraf, altijd achteraf, lijkt het allemaal te snel voorbij te zijn gegaan, zoals het lezen van het boek eigenlijk te snel ging. Ik heb genoten. Ook op momenten waarop de mismoedigheid hoogtij vierde. In de dezelfde nacht waar Drogo het gebrom van een liedje meende te horen, realiseert hij zich dat hij alleen is. De alinea die volgt is subliem: “De wind slaat tegen de prachtige jas van de officier en ook de blauwe schaduw op de sneeuw beweegt heen en weer als een vlag. De schildwacht staat roerloos. De maan kruipt voort, voort, traag maar zonder een moment te verliezen, ongeduldig wachtend op de dageraad. Bonke bonk klopt het hart in Giovanni Drogo’s borst."

Of Drogo uiteindelijk in staat is om de Vesting te verlaten? Lees het boek, zou ik zeggen. Je zult er geen spijt van krijgen.

Pythia tipte mij dit boek in dit topic. Het bleek een schot in de roos.

Wanneer je meer leest, bemerk je dat thema's en symbolen van andere verhalen terugkomen. Het is de context die een boek uniek maakt. Net als in Mann's Toverberg, volgen we in de Woestijn van de Tartaren een jongeman die arriveert bij een afgezonderd oord. Door de statische omgeving, vlucht hij in zijn impressies en dromen. Hier wordt de relativiteit van tijdsverloop evenzeer benadrukt. Daar waar de Toverberg een ironische reflectie was op de hoge aspiraties van de burgerij, is dit boek eerder een smeulende condemnatie van een bepaalde tijdsgeest.

De Woestijn van de Tartaren is geschreven op de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Mijns inziens wordt iets gevangen van de tijdsgeest die resulteerde in die tragedie. Buzzati schets namelijk een onverbiddelijke orde, schijnbaar zonder ruimte voor nuance. Onderwijl rot de vis aan de kop en lijken de regels vooral recht te doen aan de carrières van de admiralen; zonder enig oog voor de observaties en belangen van zij die terzijde worden geschoven. Bij hen ontstaat een zucht naar glorie, naar eer, naar een vijand aan de horizon. Het is ironisch genoeg hun hoop waardoor ze de dood verkiezen boven een betekenisloos bestaan. Het is een kruitvat dat in allerhande massabewegingen tot ontploffing zou komen. Heel beklemmend!