Jezus: Nalatenschap van het Christendom - H.M. Kuitert (1998)
Nederlands
Ideeënliteratuur / Historisch
320 pagina's
Eerste druk: Ten Have,
Baarn (Nederland)
Sinds twee eeuwen halen geleerden om strijd een echte Jezus onder het stof van de overlevering vandaan, en het einde is nog niet in zicht. Het laat de eenvoudige toeschouwer verbijsterd achter, hij voelt zich in een doolhof van Jezusbeelden en kan de weg niet meer vinden. Dit boek doet er wat aan. Niet door de zoveelste echte Jezus te leveren, ook niet door te vertellen hoe je weer uit de doolhof komt, maar door te verduidelijken hoe die in elkaar zit. Daar is theologie voor; ze schrijft niet voor, maar verheldert. Wat hebben ze met hem gedaan door de eeuwen heen? Die vraag is de as waarop de auteur de Jezusbeelden uitzet. Christologie als een soort receptiegeschiedenis van de evangeliën dus. Te beginnen bij de Oude Kerk, die Jezus het liefst als een Tweede God zag, maar er later twee naturen verenigd in een persoon voor in de plaats stelde de kerkelijke Christus. Door de Verlichting werd deze kerkelijke Christus afgelost door de historische Jezus en vandaag door een Jezus 'van betekenis' (als makelij gedacht). leder maakt er het zijne van, dat is Jezus als nalatenschap van het christendom. Het enige wat over hem vaststaat is dat hij de joodse religie aanhing (Jezus was niet de eerste christen). Waarin zijn christenen dan anders dan joden? Niet in hun ontwerp van God, maar in de reikwijdte daarvan: via Jezus staat God ook voor niet-joden open. Dat ziet de christenheid als de wereldhistorische gebeurtenis van Jezus. In de versie van Paulus: God was in Christus doende de wereld met Zichzelf te verzoenen. De vroomheid boog dat om tot Jezus als God-op-aarde, twee keer God dus. De auteur pleit ervoor daarvan af te stappen, Jezus niet als concurrent van God te vereren, en de christologie een toontje lager in te zetten.
Een gunstige uitzondering in de reeks soms ondoorgrondelijke boeken van emeritus hoogleraar Harry Kuitert is dit boek over Jezus. Na afscheid genomen te hebben als docent zette hij vol in op het schrijven van boeken over de christelijke traditie en theologie. Het eerste boek was meteen een voltreffer: Het Algemeen Betwijfeld Christelijk Geloof (1992) waarvan er 60.000 stuks in 17 drukken over de toonbank gingen.
Een heikel punt in de theologische discussie is niet de vraag of je wel of niet in God gelooft, maar welke de plaats van Jezus is in het geloofsverhaal. Hier staat of valt het lidmaatschap van de kerk mee. Met dit boek kreeg Kuitert de volle laag over zich heen van de rechterflank in de (toen nog apart bestaande) Hervormde en Gereformeerde kerken. Een kritiek waarmee hij tot mikpunt werd van kerkmensen die zich aangevallen voelden in hun vertrouwde zekerheden. Wat vele predikanten al jaren verhuld vanaf de kansel vertelden, zei Kuitert nu eens hardop. En dat kwam hem duur te staan.
Dat was niet helemaal terecht. Harry Kuitert beschrijft in dit boek op heldere wijze de ontwikkelingen in het Jezus-onderzoek zoals dat vanaf midden achttiende eeuw, vanaf Reimarus, ontstond. Kern van dat onderzoek is de gedachte dat de echte Jezus niet in de bijbel te vinden is, maar áchter de teksten van de evangelisten. Na afpellen van die overgeschilderde theologische laag kan de ware Jezus tevoorschijn komen: de mens die hij was.
Kuitert beschrijft dit onderzoek, tot in de negentiger jaren van de twintigste eeuw, daarbij met instemming Albert Schweitzer (1875-1965) citerend uit zijn omvangrijke studie naar het Jezus-onderzoek:
‘De zoektocht naar hem was zo vrolijk begonnen, men trok erop uit in de overtuiging weer leven in de bloedloze gestalte van de kerkelijke Christus te kunnen brengen en inderdaad, een mens kwam de onderzoekers tegemoet. ‘...aber er (=Jezus) blieb nicht stehen, sondern ging an unseren Zeit vorbei und kerte in die Seinige zurück.’ Schweitzer wil ermee zeggen dat de Jezus die ten slotte uit het historisch onderzoek tevoorschijn komt zo anders is dan wij, zozeer iemand uit de verleden tijd, dat we niets meer met hem kunnen beginnen.’ (45)
Tot zover een mooi verhaal en je begrijpt niet waar de orthodoxie zich zo druk over maakt.
Dat komt verderop in het boek. Kuitert ziet in de christelijke traditie een ontwikkeling waarin Jezus steeds hoger en hoger werd gesteld, werd ‘opgehemeld’ tot een tweede God. Jezus werd steeds meer een verheven icoon, met hemelse glans, in plaats van een mens van vlees en bloed.
Precies daar maakt Kuitert bezwaar. Jezus als middelaar tussen God en mens, daarin kan hij meegaan, zelfs met zijn verzoenende sterven en opstanding, maar niet in zijn gelijk zijn aan God. Daarmee worden grenzen overschreden, jodenhaat gekweekt. Immers, de dood van Jezus werd nu een Godsmoord.
Kuitert kwam na publicatie van dit boek in delen van de kerkgemeenschap in het verdachtenbankje te zitten. In allerijl werd besloten tot een synodevergadering van de drie Samen-op-weg kerken om tot een stevig standpunt over Jezus te komen. (Trouw, 23 september 1998). En ik denk dat het hem verder in een positie gebracht heeft van isolement en verdere kritische beschouwing tot het, ook voor mij onbegrijpelijke, loslaten van zijn ooit geliefde traditie. Ook over God kon hij voortaan niets meer zeggen. Of ze gelijk hebben, de christenen en joden met hun God van de Bijbel, dat moet allemaal nog maar blijken. Niets is zeker. Ieder bewijs van Boven ontbreekt. Vanuit dit radicale standpunt hoopte hij op een nieuwe impuls van onderop in een geseculariseerde wereld.
Een boek van voorbij, uitgebracht in een periode van discussie en verandering. De 'zeker-weters' in de kerk hebben het gewonnen, zo lijkt het. Ze zitten er nog. De twijfelaars zijn hun eigen pad ingeslagen.
Met het lezen en toevoegen van dit boek komt mijn lijst van Kuitert-boeken en -besprekingen ten einde. Met dank aan de kringloopwinkel. Alles komt weer terug.