Paulus aan de Romeinen: Een Retorische Analyse van Romeinen 1-8 - Gijs Bouwman (1980)

Weer een boekje uit de oude doos, uit 1980 dit keer, opgevist en aan de vergetelheid onttrokken. Ik zal er een paar woorden aan wijden. Laat ik de schrijver maar eerst zelf aan het woord:

“ Paulus is niet alleen een teken van tegenspraak tussen vriend en vijand maar zelfs onder geloofsgenoten wordt zeer verschillend over hem geoordeeld. Voor de een is hij het hart van het christendom, voor een ander de man die van de eenvoudige menselijke religie van Jezus een ingewikkeld theologisch systeem heeft gemaakt. Voor de reformatie zijn de brieven van Paulus, met name de brief aan de Romeinen, het hart van de H. Schrift, terwijl katholieken zich vanouds meer thuis voelen in de synoptische evangelies en vooral de Bergrede. Velen beschouwen hem als de man, die het christendom bevrijd heeft van zijn joodse banden. Voor William Wrede is hij de eigenlijke stichter van het christendom. Voor Nietzsche daarentegen is hij de jood par excellence, die het werk van Jezus weer ongedaan gemaakt heeft. Ik verbeeld mij niet dat ik met dit boek al deze vooroordelen met één slag uit de wereld zal helpen…. Maar wel hoop ik de aanzet te geven voor een nieuwe benaderingswijze, die - wie weet - ooit tot een rechtvaardiger oordeel over Paulus zal leiden.” (uit: inleidend hoofdstuk, 29)

Bouwman, professor nieuwe testament in Tilburg tot 1983, laat zien hoe de brief van Paulus niet tot een reeks tegeltjeswijsheden moet worden opgeknipt, maar gezien moet worden in zijn oorspronkelijke retorische stijl. Die stijl is de antithese, die Paulus gebruikt als persuasieve communicatie. Het doel van de persuasio is de ander, die van het tegendeel overtuigd is, tot het eigen standpunt over te halen. En daarbij wordt, als middel, de tegenstelling gebruikt. Paulus gebruikt veel bekende tegenstellingen in zijn brieven, zoals oud en nieuw, hemel en aarde, dag en nacht, maar ontwerpt ook nieuwe, zoals: wet en genade, Adam-Christus, vlees en geest.

Het risico van het tegenover elkaar zetten is dat het als absoluut wordt voorgesteld, al is het een gemakkelijk middel om iets moeilijks te vereenvoudigen. De gevaren zijn duidelijk. Simplificatie, zwart-wit stellen, werkt polarisatie in de hand en stelt bijvoorbeeld, voor latere lezers die de context niet meer begrijpen, joden en christenen tegenover elkaar.

Paulus was retorisch geschoold, ervaren in het debatteren en dat maakt het voor de lezer nu lastig om de retoriek te onderscheiden, te begrijpen als vorm en daarachter de werkelijke boodschap van de apostel te zien. Je zou kunnen zeggen: de soep wordt niet zo heet gegeten als die wordt opgediend. Het is vooral een stijl om gehoord te worden te midden van het rumoer van de straat. En deze brief aan de Romeinen vraagt erom, zoals bedoeld, hardop voorgelezen te worden. Daarna volgt de doordenking.

Mijn ervaring is, dat heel veel Bijbelse taal, niet alleen bij Paulus, een typisch oosters, sterk beeldend karakter heeft die voorstellingen sterker kruidt dan werkelijk bedoeld is. Er mag dus gerust een schepje vanaf. De retorische vorm waarin het gegoten is, is bedoeld als opstapje naar het beter begrijpen, niet als letterlijke verwoording van de waarheid. En hoeveel misverstanden heeft dat laatste niet opgeleverd!

De schrijver van dit boek maakt dat duidelijk en kan zijn ontdekkingen heel boeiend naar voren brengen.
Een kringloop-exemplaar, in goede staat, 50 cent. Zoiets moois laat ik niet liggen.