De Symfonie van Onvrede: De Opmars van Radicaal-rechts in Europa - Catherine de Vries (2026)

Matig. Uit het indrukwekkende cv van De Vries blijkt wel in wat voor wereld en vooral wat voort bubbel zij leeft. Ik was al snel benieuwd of zij tot de kern kon komen en dat doet ze vaker niet dan wel. Helaas, maar niet onverwacht met die achtergrond.

Ze betoogt dat men zich minder en minder gehoord voelt, vooral doordat overheden zich terugtrekken. Ze komt daarmee met genoeg voorbeelden vanuit enkele landen, met bij elk land een andere focus. Tot zover oké.

Echter al snel wordt de schuld gegeven aan rechts dat zij handig gebruik maken van de onvrede en allerlei problemen afschuiven op migranten, iets dat een gewillig oor vindt bij grote groepen. Maar hoe kan dat? Dat kan twee dingen betekenen m.i.: veel mensen zijn xenofoob, maar dan is daar weinig aan te doen althans dan is haar betoog niet helemaal zuiver. Dan ligt het probleem sowieso in vreemdelingenhaat. Of er zit toch wel een kern van waarheid in dat men zo graag het verhaal tegen de migrant wil geloven. Maar daar gaat De Vries dan weer niet op in.

Dat valt dan nog wel te vergeven als haar opbouw wordt gevolgd door goede oplossingen. Maar die komen niet verder dan dat de overheid meer weer de burger moet helpen. Maar hoe? Van welke geld? En waar al die ambtenaren vandaan komen? En hoe die ambtenaren dan daadwerkelijk kunnen helpen en niet hun protocollen hoeven te volgen? Uiteraard komt daarop geen antwoord. Rechts iets in de schoenen schuiven is makkelijk, maar oplossingen bedenken blijkt toch moeilijker. 2,0*.

Ik denk dat deze ontwikkeling vanaf eind jaren '80 kan samengevat worden met één woord: neoliberalisme. Het heilig geloof in de markt en de zelfredzaamheid van de burger. Dat wil zeggen: de burger die z'n best doet heeft geen overheid nodig. De Vries pleit als remedie tegen de teloorgang van maatschappelijke cohesie voor het investeren in publieke dienstverlening. Maar ook die dienstverlening moet van de Vries rendement opleveren in de vorm van innovatie (goed voor de economie) en een rijk verenigings- , sport- en cultuurleven. Het is de vraag of dit werkt zolang de wetmatigheid van het eerdergenoemde neoliberale geloof niet is doorbroken. Wat is afgebroken komt niet met een beetje subsidie hier en daar weer terug. Dat zal bovendien niet gaan zonder crisis. Daarin is de auteur m.i. te optimistisch en naïef.

Pas na de Tweede Wereldoorlog kreeg de Nederlandse overheid een veel centralere en actievere rol in de samenleving. Toen gingen ze zich veel meer bezighouden met economische planning, sociale zekerheid, volkshuisvesting, onderwijs, gezondheidszorg en inkomensverdeling. In die periode kwam ook de verzorgingsstaat echt tot bloei. Voor de oorlog bestond er uiteraard ook een overheid, maar die was op veel terreinen minder dominant en liet meer over aan particuliere organisaties, kerken, werkgevers en lokale overheden.

Waar 'rechtse' mensen soort van terugvallen op het sprookje van de natiestaat waarin wij lieve Nederlanders allemaal blij en gelukkig en blank waren, zo vallen 'linkse' mensen al snel terug op het sprookje dat vroeger onze lieve Overheid ons dagelijks in de watten aan het leggen was. Ja, dat is heel even gebeurd in de jaren 70 en 80, toen een complete gasbubbel is weggefeest. Maar realistisch gezien hield de overheid het grootste gedeelte van de geschiedenis zich redelijk afzijdig van de burger. In wezen is de gefaalde PvdA-reflex van 'als we maar genoeg overheidsgeld er tegenaan gooien dan is de maatschappij maakbaar' nog steeds niet verdwenen bij 'links'.

Ik ben van mening dat de hedendaagse tijd zo onoverzichtelijk, complex en veranderlijk is geworden, dat mensen in een reflex houvast zoeken bij een eenvoudig verhaal over wat ze zijn of wat ze waren. Interessante tijden wel. Ik ben benieuwd of er op een gegeven moment echt gewelddadige opstanden of complete afbraak gaat plaatsvinden.

PS Ik zat nog te denken: volgens mij zijn de aanhangers van rechts-radicale partijen best wel duidelijk waar ze mee zitten: ze willen onder andere minder/geen asielzoekers, geen diversiteitsgepush van de overheid, meer traditionele waarden etc. Hoe komt het dan toch dat een schrijver tot de conclusie komt dat de oplossing voor radicaal-rechts is dat er meer publieke voorzieningen moeten zijn? Zou het niet zo kunnen zijn dat radicaal-rechts wil leven in hun eigen blanke wijkje, met een meester voor de klas en boeken van W.G. van de Hulst?

PPS Dit boek gaf voor mij wel een mooie sociologische verklaring voor de onvrede die is ontstaan bij Amerikaanse burgers en de opkomst van in dit geval Trump: Strangers in Their Own Country: Anger and Mourning on the American Right - Arlie Russell Hochschild (2016) - BoekMeter.nl

De auteur gaat er inderdaad vanuit dat de onvrede onder rechtsbuiten te verhelpen is door sociale structuren te versterken en dat de overheid hierin haar sturende rol moet herpakken. Daar kan ik me deels in vinden, deels niet, want sinds bijvoorbeeld de 'volkshuisvesting' werd vervangen door 'woningmarkt' loopt de onvrede op. Zolang er geen visie is voor mensen met een modaal inkomen die gewoon een huis willen huren, blijven de spanningen bestaan, ondanks een loket met een begripvolle ambtenaar. Een tevreden burger met een betaalbare woning en redelijke energiekosten zal niet gauw klagen over 'toestroom' van asielzoekers.

Ik herinner me wat minister Blok in 2012 zei over zijn ministerie van volkshuisvesting: "Ik ben de eerste VVD'er die een heel ministerie heeft doen verdwijnen!". En hij was er trots op. De woningmarkt regelde zichzelf voortaan wel en woningbouwverenigingen moesten maar eens flink belast worden. (Over de kosten van de hypotheekrenteaftrek, 9 tot 10 miljard per jaar, zweeg Blok natuurlijk). Ook de PvdA zat in dat kabinet Rutte II. Het is jammer dat de Vries dit soort momenten mist als kenmerkend voor bewust gekozen overheidsbeleid waarvan we de gevolgen nog dagelijks voelen.

We gaan nu langs de rand van een boekbespreking, maar de auteur werpt veel op dat reactie oproept.