Alles behalve Kennis: Afkicken van de Godgeleerdheid en Opnieuw Beginnen - H.M. Kuitert (2011)
Nederlands
Ideeënliteratuur
288 pagina's
Eerste druk: Ten Have,
Utrecht (Nederland)
Theologie is alles behalve kennis van God. Om dat te laten zien herschrijft Harry Kuitert de geschiedenis van de theologie, die met Plato begint en via de scholastiek in de leer van Karl Barth culmineert. Velen beschouwen Barth als de grote bevrijder van de scholastieke theologie, die ervan uitging dat haar kennis van God - van zijn wezen en eigenschappen - aan alle eisen van wetenschappelijkheid voldeed. Wat God van zichzelf bekend maakte werd bevestigd door natuur en geschiedenis. Barth neemt de scholastieke erfenis in zijn geheel over, behalve dan dat hij niet van een weg van beneden naar Boven wil weten. Kennis van God is een kwestie van genade. Alleen kennis die je vanuit Gods genadige toewending ontvangt, is ware kennis van God of kennis van de ware God. Volgens Kuitert heeft Barth daarmee zijn theologie onkwetsbaar gemaakt voor kritiek en zijn vak daarmee geen dienst bewezen. In 'Alles behalve kennis' laat Kuitert de lezer niet alleen 'afkicken' van de theologie als godskennis. Hij houdt ook een vurig pleidooi voor zijn vak als geesteswetenschap. Centrale vragen zijn daarin: hoe legden onze voorvaderen, als ze de wereld uitlegden, zichzelf uit? Hoe doen wij dat vandaag? En is de overlevering daarbij een hulpmiddel? Die geesteswetenschap bevrijdt de gelovige van een dogmatisch keurslijf en biedt hem de mogelijkheid zelf op zoek te gaan naar betekenis.
Dit boek uit 2011 (Harry Kuitert was bij verschijnen 86 jaar) is een rondgang door het land van de theologiebeoefening, met Kuitert als geduldig docent. Nog eenmaal zet hij breed uiteen hoe zijn vak theologie (letterlijk: Godskennis of godgeleerdheid) is ontstaan en als academische discipline heeft gefunctioneerd. Te beginnen bij Plato en diens leerling Aristoteles beschrijft de auteur de ontwikkeling van de scholastiek, de omslag met name in de negentiende eeuw en de restauratie van de orthodoxie onder leiding van de Zwitserse theoloog Karl Barth (1886-1968). Hij laat zien hoe zijn idee van theologiseren diametraal van Barth verschilt. Barth stelde het geopenbaarde Woord centraal en vermeed iedere subjectiviteit. Kuitert zegt juist: we weten niets van Boven, het komt allemaal uit de mens. Kuitert kan dit niet vaak genoeg zeggen. Hij beschuldigt Barth (en zijn volgelingen) van vooringenomenheid.
Hoe staat het met de theologie als wetenschap? De vraag wordt voortdurend aan de orde gesteld in dit boek. Wat is kennis en hoe weet je dat het échte kennis is? De slotsom zal voor velen geen verrassing meer zijn: Van God weten we niets, dus wat we voor kennis aannamen, kan zo niet genoemd worden. Het is in feite antropologie: mensen maken voorstellingen en leven die uit in hun religie. Wat de theologie kan doen, de christelijke, want daar blijft Kuitert dan toch maar bij, is hermeneutiek bieden. Een lastig woord voor uitleg geven van teksten, van begrippen, van cultuur. Nu denk ik dat dit al heel lang in de theologiebeoefening besloten lag, maar voor Kuitert lijkt dit een nieuwe ontdekking te zijn. De vraag naar de ‘landingsplaats’, het contact met de cultuur.
“Theologie als hermeneutiek laat zien: zo zagen onze ouders zich, en spreekt ons dat aan? Zien we onszelf anders? Lopen we in de pas, lopen we achter of lopen we voor? Ook dat is een reële optie: er is heel wat zelfinterpretatie die heeft afgedaan en nooit meer terugkeert. De traditie als wijsheid dus, als levenswijsheid: je mag erover nadenken, na-apen hoeft niet. Theologie als hermeneutiek is geheel vrijblijvend!” (289)
Geheel vrijblijvend, is de bijna juichende conclusie van de auteur. Maar is dat dan wél wetenschap? Dan liever toch de weg genomen van o.a. hoogleraar Cees den Heyer, die pleitte voor een Bijbelse theologie. Niet de leer en de interpretatie daarvan, maar de aloude Schrift voorop. Zonder de ballast van de dogmatiek komen we er ook wel. En we verliezen de bronnen niet uit het oog.
Allemaal dood en begraven deze theologen. Mogelijk hebben ze toekomstige generaties toch weer iets te zeggen. Nog maar even bewaren dus die oude boeken.