Voor een Tijd een Plaats van God: Een Karakteristiek van de Mens - H.M. Kuitert (2002)

Korte documentaire over Harry Kuitert waarin hij vertelt hoe zijn geloof begon te veranderen na de watersnood van 1953:

Docu Omroep Zeeland - 2002

Erg lastig aan dit boek een passende waardering te geven. Waardering heb ik voor het spelen met woord en betekenis. Kuitert is in dit boek vooral een bekwaam docent die zijn gehoor en lezers bij de les weet te houden met een indrukwekkend taalspel. Een spannend boek, een aangenaam betoog en heel goed geschreven.

Maar dan kom ik bij de inhoud. En die is ingewikkeld. Theoloog en ethicus Harry Kuitert, hier al geruime tijd met emeritaat en 77 jaar oud, gaat opnieuw een stap verder in het afstand nemen van zijn vertrouwde gereformeerde achtergrond en legt uit waarom. In zijn zeer goed verkochte boek ‘Het Algemeen Betwijfeld Christelijk Geloof’ uit 1992 en in de boeken die daarop volgden, beschreef hij met overtuiging zijn gegroeide besef dat alles wat wij mensen over God zeggen en beweren, niet van Boven komt (uit de hemel geopenbaard) maar van beneden. Wat wij hier de christelijke traditie noemen: de geloofsbelijdenis en de Bijbel waar die op gebaseerd zou moeten zijn, is niet anders dan een ‘zoekontwerp’: een door mensen gemaakt ontwerp van voorstellingen over God. Van een geloof op gezag wilde Kuitert, geheel in lijn met de voortgaande emancipatie op allerlei terreinen, sinds de jaren zestig, niet weten. Maar er bleef toch veel dat voor Kuitert ontwijfelbaar overeind bleef: het geloof in God, de plaats van de verzoening, de opstanding van Christus, het leven na dit leven. Hier nog behorend tot het onmisbare basispakket van de christelijke traditie. Het waren weliswaar mensen die het zeiden, maar toch onopgeefbaar. In volgende boeken werd ook aan die traditie verder gesleuteld, veelal met het argument: zo was het vroeger, maar zo kan het vandaag de dag niet meer.
Opmerkelijk was daarbij dat de emeritus hoogleraar toch wel steeds op docerende toon bleef spreken, als volkomen overtuigd van zijn rationele overwegingen. Daarin geoefend vanaf zijn jeugd in de gereformeerde jongelingsvereniging. Debatteren moest je. Wie niet meer aan het vanzelfsprekende gezag van de kerk wilde geloven, had dan toch nog wel rekening te houden met de gezaghebbende theoloog die kon verklaren ‘waar we nu staan.’

'Voor een tijd een plaats van god', de titel van het boek, is ontleend aan een dichtregel van Gerrit Achterberg. Of Achterberg hetzelfde bedoelde als Kuitert, is nog de vraag, maar de auteur ziet er iets in waar hij zijn verhaal aan kan ophangen. Opvallend is bijvoorbeeld dat de godsnaam nu met een kleine letter wordt geschreven. Het G-woord komt er niet meer aan te pas. En dat is niet toevallig. Ook de term ‘zoekontwerp’, waar zijn eerdere theologie op berustte, is nu opzij gezet als onbruikbaar. Want, waar eerder gezocht werd naar een God die achter dat ontwerp te vinden moest zijn, is er van een god geen sprake meer. God is een verbeelding van de menselijke geest. En dus, als een mens sterft, is er geen verbeelding meer en ook geen god. Kuitert neemt hier afstand van een geloof in de hemel. Na je dood is er niets meer te verwachten.
Dat hoeft volgens de schrijver helemaal geen probleem te zijn. In het verhaal (en alleen áls verhaal) bestaat god en kan mensen raken en inspireren. God als realiteit opvatten is zoiets als melk willen halen bij het melkmeisje van Vermeer, zegt Kuitert, met een geleende uitspraak van Bert Keizer. Als God van verbeelding is, is de hemel dat ook. Geborgenheid in de armen van God heeft dan plaatsgemaakt voor geborgenheid in de werkelijkheid. Een reality-check.

Toch is daarmee het laatste woord niet gezegd. Het bloed kruipt kennelijk waar het niet gaan kan. Want nu introduceert Kuitert het begrip transcendentie: de ervaring van dat wat de mens overstijgt. En Kuitert noemt dat (opnieuw met kleine letter): geest. Vatten we de bijbel op als literatuur, dan zit er in de woorden een scheppende macht verscholen die we geest kunnen noemen. Er gaat wat vanuit dat onze geest beroert. Maar dat kan ook zijn in het aangesproken worden door wie ons nodig heeft en ‘uitnodigt tot aanspreekbaar zijn.’ Een beetje vaag en mistig toch wel.
Iets anders geformuleerd en mét gebruik van hoofdletters op de juiste plaats, zijn we toch alweer bijna bij het christelijk geloof: ‘In den beginne was het Woord en het Woord was God.’ De literaire kracht daarin lezen is inderdaad niet het laatste wat de bijbeltekst met je kan doen. In bepaalde kringen ook wel bevinding genoemd. En de locatie waar die ervaring gevonden kan worden is: in de mens.

Daarmee is de cirkel weer rond. De theoloog-ethicus wil zich hier vooral als antropoloog laten kennen. Hij weet wat er in de mens is. Religie, dus ook de christelijke, speelt zich af in de geest van de mens. Ervaringen van het transcendente zijn menselijke ervaringen. Als oerwoord onder de woorden. Geen bijbeltekst die daar wat tegenin zal brengen, lijkt me. Inderdaad doet die mens er helemaal toe. Maar een literaire lezing van de bijbel, waar niets op tegen is, stelt toch regelmatig voor problemen die de geest te boven gaan. Hoe komen de bijbelschrijvers aan hun denkbeelden - zijn het gesublimeerde oeroude menselijke ervaringen, uit Mesopotamië of het oude Egypte? Waarom spreekt een tekst je dan nog steeds aan? Is dat ingesleten door eeuwen van traditie of is het voor mogelijk te houden dat de geest een stukje kan ontvangen van de Geest met hoofdletter? Uitgesloten voor een rationalist als Harry Kuitert en dus daarover niets in dit boek. Uiteindelijk allemaal mensenwerk, is zijn conclusie. Merkwaardig toch, dat het hem tot op hoge leeftijd aanzette het ene na het andere boek te blijven schrijven alsof z’n leven ervan afhing. Hij moest er op één of andere manier mee klaar zien te komen.

Ik lees het met mildheid en zie een worstelende auteur, die zijn best doet zeker te weten waar hij nog niet zo zeker van is. Een auteur die eigen zekerheden zag sneuvelen, bij de watersnoodramp van 1953 en bij het overlijden van zijn dochter, en de secularisatie en kerkverlating volledig serieus nam. Zeker geen man die het nodig vond zijn voormalige geloofsgenoten een trap na te geven. Al kon hij weinig subtiel geloofsvoorstellingen de deur wijzen. Typisch gereformeerd was en bleef hij. Principes boven alles. Ik lees het boek met het idee er wat van op te steken. Want, zijn de eerlijke vragen die Kuitert stelt, niet de vragen waar ieder mens, vroeg of laat, mee te maken krijgt?

De ondertitel 'Een karakteristiek van de mens' is een maatje te groot voor dit boek. Eigenlijk is ook 'de mens', net als 'god' in dit boek niet veel meer dan een denkproject van de schrijver. Alleen de mens Kuitert leren we hier een stukje beter kennen.