Kani Kōsen - Takiji Kobayashi (1929)

Recensie Tzum, Hans van der Heijde, 17-09-2025.

Prima boek over het zware leven aan boord van een krabbenschip. Het geeft tevens een mooi inkijkje in de geopolitieke verhoudingen in Noord-Oost Azië in het interbellum.

De prijs van een man overboord

Soms zie ik op een televisieschermpje 'Deadliest Catch' langskomen, terwijl ik mijn eigen kilo's eraf probeer te rennen op de loopband. Mannen met woeste baarden op vissersboten die de strijd voeren tegen huizenhoge golven en vernietigende stormen. Het vissersbestaan lonkt niet, maar roept bij mij wel een verlangen op naar een bepaald soort mannelijkheid: het trotseren van de elementen met kameraden. Alaska als de onstuimige plek waar een man écht een man kan zijn. Kennelijk overstijgt het beeld van de ruwe zeebonk tijd en cultuur, want in de Japanse novelle 'Het Krabbenschip' (1929) plaatst ook Takiji Kobayashi de visser in de vernietigende wateren van Kamtsjatka. Helaas is de natuur niet de enige macht waartegen gevochten moet worden.

Van vissersromantiek is in 'Het Krabbenschip' (1929) beslist geen sprake. De novelle leest als een antikapitalistische aanklacht tegen de erbarmelijke omstandigheden waarin krabbenvissers worden opgejaagd om winsten te behalen. De ijzingwekkende kou. De woeste omstandigheden in de omgeving van Kamtsjatka. De continue dreiging van de Russische zeevloot. In de strijd tegen westerse machten moet de druk voor Japanse vissers namelijk worden opgevoerd om zoveel mogelijk krabben binnen te slepen. Een gewapende opzichter loopt rond om de vissers, matrozen, stokers, bootwerkers en zelfs de kapitein op te jutten om quota te blijven behalen. Zelfs wanneer een andere vissersboot uit dezelfde vloot schipbreuk lijdt, mag de bemanning niet ingrijpen. De verzekering dekt immers geleden schade.

De gezonken vissersboot vormt een eerste kentering in het denken van de bemanning. Ze zien hoe weinig hun menselijkheid opweegt tegen de kapitalistische motieven van de corporatie. Het is zelfs nog maar de vraag of ze veilig zullen terugkeren in de haven van Hakodate. Kobayashi voert zijn naamloze personages op als één organisme dat collectief zelfbewustzijn ontwikkelt over de onderdrukkende situatie. Terwijl de opzichter zich steeds meer ontpopt als een clowneske figuur die tot in het absurde winst probeert te maximaliseren, ontstaat er bij de bemanning een besef dat zij niet anders kunnen dan zich ertegen verzetten. Eerst als wraak of afrekening, maar daarna óók als pure overlevingsstrijd. Er broeit een muiterij om de overheersende klasse in zee te werpen.

De vermenging van marxistische theorie met een romanstructuur maakt 'Het Krabbenschip' (1929) wat afstandelijk naar mijn smaak. Het helpt ook niet mee dat de ruwe zeebonken naar moderne maatstaven niet erg sympathiek zijn. Zo zitten er wat nare passages in met seksuele intimidatie van sekswerkers en pederastie. Hun overlevingsstrijd is ook wat masculien: vechten, geweld als enige oplossing en een gewelddadige afrekening als gepaste tegenreactie. Maar vertaler Luc van Haute schetst in een bijzonder interessant nawoord hoe je deze elementen moet zien tegen de achtergrond van werkelijke gebeurtenissen, zoals de muiterij waarop Kobayashi zich baseerde. Ook werd hij in 1933 zelf gemarteld en vermoord vanwege zijn communistische idealen.

De zwaarte van de geschiedenis maakt 'Het Krabbenschip' (1929) een krachtiger boek. Als antikapitalistische kritiek werkt de novelle nog steeds door in moderne vertalingen, adaptaties en nieuwe bewerkingen. Het is zo'n werk dat iets fundamenteels blootlegt over hoe kapitalisme ontmenselijkt, exploiteert en mensen van zichzelf vervreemdt. Daarmee blijft het beklemmende verhaal van het krabbenschip iets om opnieuw en opnieuw te vertellen. De strijd die Kobayashi beschrijft, komt immers nog steeds terug in nieuwe vormen. Al moeten we ons óók kritisch blijven verhouden tot gewelddadige vormen van mannelijkheid.