Een Gat in het Hoofd: Leven en Werk van Heere Heeresma - Anton de Goede (2025)

Maarten 't Hart - YouTube
Heere Heeresma was een intrigerende man bij wie feiten en fictie voortdurend in elkaar overliepen - NRC €

Vroeger wel boeken van Heeresma gelezen; vooral erotisch volgens mij. Dat ging er als jongeling in als zoete koek!

Naar dit boek ben ik benieuwd na het zien van de NPO documentaire van een paar jaar geleden, waarin biograaf Anton de Goede de zoon en dochter van de schrijver interviewt en volgt naar plekken die betekenis hebben gehad voor de veelbesproken schrijver. Ondanks dat Heeresma geregeld in de publiciteit kwam, en niet altijd positief, bleef veel over zijn persoon verborgen.

De naam van Heere Heeresma werd in mijn ouderlijk huis vaak genoemd. Hij was in de oorlogsjaren 'geëvacueerd' op het Friese platteland, vanuit Amsterdam, in het grote gezin opgenomen van mijn moeder, die drie jaar ouder was. Ze trokken samen veel op, met de andere 'logees'. Ook toen al een buitengewoon kind, anders dan anderen. Ik ga het boek nu maar eens bestellen.

Anton de Goede (1956) is programmamaker en presentator bij de VPRO en volgde Heeresma vanaf de jaren '70. Vanaf begin jaren '90 voerde hij een intensieve correspondentie met de raadselachtige schrijver, die onvindbaar was, en alleen via een postbus te benaderen. Later volgden de interviews en radioreportages.

De Goede heeft grondig werk gemaakt van deze biografie, waarin vooral de schrijver zelf en mensen uit zijn directe omgeving aan het woord komen. Ook maakt De Goede gebruik van de teksten uit de film En de naam is: Heeresma, die in 2022 bij de NPO werd uitgezonden.
Heere Heeresma - wie noemt zijn kind nu zo? Ook vader Heeresma heette Heere en zo noemde de schrijver ook zijn zoon, volgens oude familietraditie, van vaders kant een Fries voorgeslacht, aan moeders zijde een rijke redersfamilie uit Scheveningen.

Met heel veel plezier en ook verbazing heb ik het boek gelezen. Anton de Goede laat de mens zien in zijn meest zwakke maar ook glorieuze momenten. Daarbij staat toch het leed op de voorgrond. Niet in de laatste plaats door wat hij anderen aandeed. Een onmogelijk mens. Getekend door zijn jeugd, opgegroeid in het nieuwe Plan Zuid in Amsterdam, waar veel joden woonden. In de oorlogsjaren zag hij zijn buren afgevoerd worden en zijn vader, godsdienstonderwijzer, hielp joden onderduiken. Voor de jonge Heere een diep ingrijpende periode, waarin hij zijn wantrouwen jegens alles wat met overheid te maken had, ontwikkelde, maar ook een blijvende interesse voor het Jodendom waarmee hij zich vereenzelvigde. Op bladzijde 272 zien we een foto van Heeresma met pontificaal een Bijbel onder de arm. Dat was zijn houvast.

Zijn vader overleed in '43 terwijl de jonge Heere in Friesland verbleef. Mijn grootvader, die ook godsdienstonderwijzer was en vader Heeresma gekend moet hebben, nam hem een tijdje in huis, omdat het thuis te gevaarlijk werd. Hij was toen 11 jaar.
De verhalen die mijn moeder uit die periode over hem kon vertellen kloppen precies met het beeld dat we in dit boek tegenkomen: een tegendraads jongetje met een uiterst gevoelige natuur.
De verhalen over Heere schetsen een beeld van een recalcitrante jongeman, na de oorlog in een internaat opgegroeid, een fantast, al jong aan de drank. Hij had een kwaaie dronk en verviel in razernij waardoor zijn jonge vrouw doodsangsten uitstond. Het huwelijk liep dan ook stuk. Met de drank stopte hij radicaal in 1963. Een alcoholist zou hij blijven, zijn leven lang, al dronk hij geen druppel meer en zelfs niet aan een kurk rook, zoals hij beweerde.

Heeresma beweerde nogal wat. Hij haalde dikwijls fantasie en feiten door elkaar. Voor Anton de Goede een hele klus om feit en fictie te scheiden. Regelmatig stuit hij op grote tegenstrijdigheden in de verhalen. Uitstekend is dat De Goede niet gaat psychologiseren. Geen woord over complexen en persoonlijkheidsproblematiek. Zo maken we kennis met een man die moeilijk je vriend kon worden, maar toch op momenten heel innemend kon zijn. Teruggetrokken, berooid en in eenzaamheid gestorven, hoewel hij periodes van grote successen gekend heeft. Zijn zwaarmoedige novelle Een dagje naar het strand uit 1962 werd meermalen verfilmd, in 1984 door filmmaker Theo van Gogh. Het bijzondere is dat Heere Heeresma voor die film zelf de teksten schreef en insprak als voice-over. Een plechtige en gedragen stem, die je niet snel vergeet.

Veel lof voor deze biografie, die niet alleen een levensverhaal vertelt, maar tegelijk perfect de sfeer en het levensgevoel van de jaren vijftig, zestig en zeventig registreert. Daarbij ontmoeten we ook vele andere schrijvers uit die tijd. Heeresma was een bijzonder mens. Of, zoals de biograaf zijn verhaal eindigt: 'Heere Heeresma, gedenk hem!'

Biografie op de bühne: Anton de Goede over Heere Heeresma - Biografieportaal

Het Marathoninterview - Beluister Heere Heeresma | Podcasts | NPO Radio 1 - nporadio1.nl

DOCS - Beluister #275 - Walsend over de gazons | Podcasts | NPO Radio 1 - nporadio1.nl

L.S., Vandaag werd ik gewezen op bovenstaande besprekingen van en reacties op Een gat in het hoofd, de biografie van Heeresma waaraan ik de afgelopen jaren werkte. Ik ben verguld met de aandacht. Veel dank daarvoor. Hartelijke groet, Anton de Goede

Beste meneer De Goede,

Wat bijzonder om hier uw reactie te lezen. Het genoegen is geheel wederzijds.

Afgelopen weekend maakte ik een wandeling over Zorgvlied, waar ik langs het graf van Heere Heeresma liep. Kort daarna bekeek ik de documentaire De Naam Is: Heeresma, waarin u samen met zijn zoon op diezelfde plek verschijnt. Het is dan ook een aangename verrassing om hier uw bericht tegen te komen; het voelt bijna als een mooie samenloop.

Met veel plezier heb ik naar uw interviews geluisterd, onder andere het VPRO-Marathoninterview, het gesprek met Bart Chabot en uw optreden bij Brands met Boeken. Uw betrokkenheid en toewijding werken aanstekelijk. Voor mij was Heeresma tot voor kort een relatief onbekende schrijver, maar dankzij uw inspanningen - en de aandacht die uw boek hier krijgt - is mijn nieuwsgierigheid gewekt.

Als het uw doel is om hem opnieuw onder de aandacht te brengen, dan kan ik zeggen dat dat bij mij zeker is gelukt. Ik zie ernaar uit om zowel zijn werk als uw biografie te lezen.

Met vriendelijke groet

“Ik heb me wel afgevraagd hoe ik hem [schrijver Heere Heeresma] kon blijven waarderen, hem met een zekere bewondering volgen in al zijn list en bedrog, in al de ruzies die hij uitvocht, ook in zijn egocentrische daden. Hij was tenslotte ook een nietsontziende, pesterige, rare bulldozer van een man. Maar zijn humor en die zalige dwarsheid, gekoppeld aan zijn liefde voor taal waarmee hij wist te jongleren als geen ander, vergoeden veel.” (p. 474)

Met deze woorden maakt VPRO-radiomaker en biograaf Anton de Goede in de epiloog van Een Gat in het Hoofd (2025) de balans op van zijn verhouding tot Heere Heeresma. In zijn jeugd was Heeresma een held voor hem. Via boekhandel Athenaeum op het Spui, waar De Goede destijds werkte, leerde hij de schrijver persoonlijk kennen, waarna beiden later ook samenwerkten bij de radio. Ondanks zijn bedenkingen bij het vaak abjecte gedrag van Heeresma heeft De Goede zich gaandeweg ontpopt tot een soort ambassadeur, bijna in de rol van een moderne Eckermann, die zich middels boeken, radio-uitzendingen en de aangrijpende documentaire En de Naam Is: Heeresma (2022) heeft ingezet om de schrijver voor de definitieve vergetelheid te behoeden. Zonder die inspanningen had ik vermoedelijk nooit van Heeresma vernomen, een schrijver die ver voor mijn tijd actief was.

De biografie leest deels als een speurtocht naar de achtergrond van een man die van zichzelf een mysterie had gemaakt. Heeresma sprak zelf van een “brandscherm” dat zijn privéleven voor de buitenwereld moest afschermen. Zo weigerde hij zich op een adres in te schrijven, haalde hij zijn zoon van school en maakte hij geen gebruik van een bankrekening. Uitbetalingen voor zijn boeken dienden steevast contant te gebeuren. Contact met hem verliep via een postbusnummer dat achter in zijn boeken stond vermeld. Wat precies de beweegredenen achter dit gedrag waren, blijft enigszins in het midden. Was het een gevolg van oorlogstrauma’s - als jongen maakte hij in Amsterdam-Zuid van nabij mee hoe joodse buren en speelkameraadjes werden weggevoerd - waardoor hij een diep wantrouwen tegenover de overheid ontwikkelde? Of speelde ook iets ordinairders mee, zoals de wens om de fiscus zoveel mogelijk buiten beeld te houden?

Die dwarse levenshouding uitte zich eveneens in zijn verhouding tot de literatuur. “Ik ben een schrijver, geen literator”, luidde een van zijn credo’s. In het Marathoninterview met nota bene Anton de Goede uit 1993 vroeg deze of een bepaalde periode uit Heeresma’s leven wellicht tot een mooi boek zou kunnen leiden, waarop Heeresma bijna afwerend antwoordde dat mooie boeken maar door anderen geschreven moesten worden. Uitgevers beschouwde hij als natuurlijke vijanden en hij draaide zijn hand er niet voor om voorschotten op te strijken voor boeken die hij nooit zou afleveren. Daarmee maakte hij zich begrijpelijkerwijs eerder onmogelijk dan geliefd. Heeresma kon zonder veel scrupules misbruik maken van de goedheid van anderen, wat wellicht mede verklaart waarom hij op latere leeftijd als een verbitterde en eenzame man zijn levenseinde tegemoetging.

Die wantrouwige levenshouding ging gepaard met een wrang gevoel voor humor. Heeresma was een geboren gangmaker en bediende zich, zowel in zijn werk als in het dagelijks leven, graag van ironie - niet zelden tot irritatie van zijn omgeving. Om die reden werd hij geregeld met Gerard Reve vergeleken. Zo liet hij zich, in navolging van Harry Mulisch, in Hotel Americain in Amsterdam aan de balie oproepen onder namen als Dostojevski of Hemingway. In de podcast Illustere Levens, opgenomen ter gelegenheid van de verschijning van de biografie, vertelt Anton de Goede bovendien hoe Heeresma fel gekant was tegen paginaverwijzingen in het namenregister van zijn brievenboeken. Hij was ervan overtuigd dat nieuwsgierige bekenden anders in de boekhandel slechts zouden controleren of hun naam erin voorkwam, vervolgens alleen die betreffende passages zouden lezen en het boek daarna onverkocht terug in het schap zouden leggen. Zulke anekdotes zijn typerend voor zijn achterdocht, maar tegelijk moeilijk niet geestig te vinden.

Het boek van De Goede steunt grotendeels op interviews en herinneringen van mensen die Heeresma van nabij hebben meegemaakt, in een poging een zo volledig mogelijk beeld van deze markante figuur te schetsen. Toch had ik het als lezer interessant gevonden wanneer uitgebreider uit zijn brieven en literaire werk was geciteerd, zodat ook meer aandacht kon worden besteed aan het stijlregister waarvoor Heeresma door bewonderaars zo wordt geprezen. Juist dat taalgebruik lijkt hem immers te onderscheiden van vele andere schrijvers.

In auteursbiografieën valt bovendien op hoe vaak het literaire oordeel achteraf wordt afgemeten aan recensies van destijds, verkoopcijfers of het aantal herdrukken dat een boek heeft beleefd. Zelf heb ik daar minder belangstelling voor. Eerder hecht ik waarde aan het enthousiasme van een kenner of biograaf die een oeuvre van haver tot gort kent en overtuigend kan uitleggen waarom bepaald werk nog altijd de moeite waard is. Een biografie is uiteraard bedoeld om een schrijver eerlijk en volledig te portretteren, maar vormt tegelijk ook een kans om verwaarloosde literatuur opnieuw onder de aandacht te brengen. Inmiddels ben ik zelf begonnen aan Han de Wit Gaat in de Ontwikkelingshulp (1972) en Een Jongen uit Plan Zuid '38-'46 (2007), om uiteindelijk ook zelf een oordeel over Heeresma’s werk te kunnen vormen.