Paulus: Ontwerp van Zijn Theologie - Herman Ridderbos (1966)

Op de valreep van het oude jaar, voordat de kaarsjes gaan branden, nog even de blik gericht op dit oude boek, waarvan ik in augustus een mooie derde druk op de kop heb kunnen tikken op een boekenmarkt in Nunspeet. In dat Veluwse dorp hebben we een vast vakantiestekje in de zomermaanden. En op de vele boekenmarkten is er altijd wat te vinden. Antiquarisch zeldzaam is dit boek geworden en daarom ben ik niet ontevreden met de vondst van deze dikke pil vol geleerdheid.

Maar dit terzijde. De naam Herman Ridderbos was me, dankzij mijn vader, niet onbekend. Hij kende hem persoonlijk. De vader van de auteur, Jan Ridderbos (1879-1960), was al hoogleraar en broer Nico eveneens, als hoogleraar oude testament in Amsterdam. Auteur professor Herman Ridderbos, op hoge leeftijd in 2007 overleden, was een beroemd nieuwtestamenticus met standplaats Kampen. Zijn werken werden vertaald en worden nog over de hele wereld gelezen, het minst in Nederland, ben ik bang.

Dit boek over de theologie van Paulus is zijn grootste werk en ik denk dat hij daar heel zijn ziel en zaligheid in gestopt heeft. Een doorwrocht werk met een imposant register. Ridderbos is hiermee vanaf 1952 bezig geweest. Niet gemakkelijk te lezen en qua omvang en lastigheidsgraad vergelijkbaar met: Jezus: Het Verhaal van een Levende - Edward Schillebeeckx (1974).

Had Paulus een theologie? Een terechte vraag, lijkt me. Door de eeuwen heen heeft de kleine apostel altijd veel tegenstanders gekend. En werd hij niet verketterd door de kerkvaders, dan wel opgehemeld en verwrongen tot de Sint Paulus van het katholicisme.
Paulus werd in vrijzinnige kringen graag gezien als mysticus. Een manier om zijn uitspraken met een korreltje zout te nemen. In de reformatie van Luther werd Paulus de prediker van de 'rechtvaardiging door het geloof': de onverdiende genade. Beide extreme posities worden in dit boek vermeden en genuanceerd. Ridderbos was een groot geleerde, met een ouderwets gereformeerd hart. Maar toch zeker niet ouderwets in opvattingen en bij de tijd. Met een helder onderscheidend vermogen. Een aimabel man.

Als we ons kunnen afvragen of de apostel eigenlijk zoiets als een theologie had, dan kunnen we wel stellen dat Ridderbos die zeker wél had. Hij was aanhanger van de zogenaamde 'heilshistorische interpretatie' van de bijbel. Die leest de bijbel niet in afzonderlijke stukken en verhalen als tijdloze waarheden maar zoekt naar de doorgaande lijn van schepping tot voleinding. Er zit een verwachtingsvolle component in. Niet geloven in het 'hier en nu' alleen, maar geloven in het 'nu en straks'. Het gaat om de toekomst en is dus niet naar binnen maar naar voren gericht.

Dit boek omzeilt de biografische gegevens en speculaties over Paulus' levensloop en richt zich geheel op de eigen werken: de brieven. En daar is heel wat over getheologiseerd door de eeuwen heen. Ridderbos zet de visies van vakgenoten op een rij. De wetenschap vermoedt dat van de 14 brieven op naam van Paulus er 7 volledig authentiek zijn. Ridderbos neemt een ruimere definitie en komt op 13 brieven van de apostel. Alleen de brief aan de Hebreeën blijft erbuiten. Dat is een orthodox standpunt.

In het nieuwe jaar heb ik me voorgenomen een paar maanden voor dit boek uit te trekken. Als hersenkraker en uitdaging en vanwege de verbinding met mijn ouderlijk huis waar de naam van Ridderbos met respect heeft geklonken.

Tot volgend jaar!