Wälsungenblut - Thomas Mann (1921)

Dit korte verhaal behoort tot het vroege werk van Thomas Mann – welke periode men denk ik kan duiden als decadent en estheticistisch met een grote invloed van de filosofie van Arthur Schopenhauer – en is waarschijnlijk zijn controversieelste. Het beschrijft een wat merkwaardig gezin – met de suggestie dat het een Joodse familie betreft (de vader “was geboren in het oosten”, was als ondernemer steenrijk geworden, de dochter Märit heeft een haakneus, etc) – waar ambtenaar Beckerath (“de Germaan”) op bezoek komt voor de lunch: hij is namelijk de verloofde van de jongste zus Sieglinde, de tweelingzus van Siegmund. Het heeft er alle schijn van dat Thomas Mann zijn ervaring opschreef als verloofde van Katia Pringsheim, dochter van de steenrijke Alfred Pringsheim (die van Joodse komaf was) en tweelingszus van Klaus met wie ze wel hand in hand over straat liep dat tot de nodige geruchten leidde. Alfred herkende zijn gezin in het verhaal en hield de publicatie in 1906 tegen: in 1921 zou het alsnog worden gepubliceerd.

Het verhaal is geschreven in de typische beeldrijke maar ook geestige (mild ironische) en vlotte stijl van Thomas Mann, bv. “de duisternis kalmerend en verzoenend over de drukke beroering in de zaal zakte” (p. 128) “geluidloos legden zij de met tapijten belegde afstand af” (p. 131) en – net als in Der Zauberberg – vallen de herhalingen op waarmee de eigenaardigheden van de personages als het ware in steen worden gebeiteld, zoals Siegmunds trekken van zijn gezicht “als iemand, die door de zon verblind wordt” en de “voluit en ontspannen aaneengesloten lippen” van Sieglinde.

De prachtig beschreven lunch is fascinerend. De flamboyante familieleden zijn goed van de tongriem gesneden en de burgerlijke, schuchtere Beckerath maakt geen kans om aan de scherpzinnige discussies deel te kunnen nemen. De vader betoogt dat het erom gaat dat je niet aan de luxe went om er van te kunnen blijven genieten en dat het in het leven om de prestatie en niet de goede intentie gaat, op grond waarvan hij zo rijk is geworden. Het zal blijken dat Siegmund wel de eerste kunst maar niet de tweede verstaat: hij gaat als typische decadent zo op in de praktische voorwaarden van zijn hoogstaand leven – het baden, het toilet maken, etc – en geniet zo van de overdadige luxe dat die persoonlijke verzorging om er onberispelijk uit te zien en welriekend te ruiken dat dat heel zijn leven is en hij niet toekomt aan presteren. Hij is aldus een onproductief kunstenaar (waar wellicht ook iets bij zit van het antisemitische concept van de Jood als onproductieve parasiet), hetgeen een angst was die bij Thomas Mann zelf leefde: zou een huwelijk met de puissant rijke Katia zijn artistieke productiviteit smoren omdat het leven in overdadige luxe de noodzaak tot werken wegneemt?

De kern van het verhaal komt pas als Beckerath alweer vertrokken is maar niet zonder toestemming te hebben gegeven aan Sigmund om met Sieglinde maar zonder Beckerath naar Wagners opera Die Walküre te gaan. Ook die opera gaat over een Siegmund en Sieglinde en het gaat dan ook om de parallel: in beide gevallen vormen Siegmund en Sieglinde een tweeling en een andere, doelloos rondzwervende “mensensoort” (in Wagners opera betreft het het mythische Germaanse geslacht van de Wälsungen en in Manns verhaal de Joden) die vanwege hun vreemde afkomst en anderszijn niet kunnen integreren maar die hun thuis en liefde vinden in elkaar. In Wagners opera staat Sieglinde’s echtgenoot Hunding de incestueuze relatie in de weg en als het wezen van hun liefde wraak wordt genoemd, suggereert dat iets naars voor Beckerath, maar in een interessante plottwist eindigt het verhaal – na de suggestie dat ze seks hebben gehad – met Siegmunds wat mysterieus of dubbelzinnig antwoord op Sieglinde’s vraag wat er nu met Beckerath moet gebeuren dat Beckerath voortaan een minder triviaal bestaan zal leiden, waarmee ook wordt verwezen naar een opmerking van de vader in het begin dat Beckerath wegens zijn verloving op het punt staat flink erop vooruit te gaan en dat voor Siegmund vooral een minder burgerlijk leven behelst. De kern is echter dat in Wagners opera Siegmund en Sieglinde elkaar na jarenlange separatie herkennen als tweeling omdat ze precies op elkaar lijken: in Manns verhaal zijn Siegmund en Sieglinde zo hecht en onafscheidbaar omdat ze precies eender zijn, inclusief in een zekere androgyniteit (ze hebben dezelfde smalle, vochtige handen), waarbij ze zich geheel afgesloten hebben van de buitenwereld en in hun eigen decadente bubbel leven, zodat hun liefde niet zozeer seksueel is als narcistisch (gelijk Narcissus zijn ze verliefd op de ander als hun eigen spiegelbeeld) – en daarmee ook niet productief. Mann noemt hen dan ook tot tweemaal toe “egoïstische zieken” (hetgeen ook een antisemitisch begrip van de Joden is). Hun liefdeswraak is dan ook vooral die van hun narcisme tegen de wereld, zeker ook tegen Beckerath, waardoor ze zich hebben opgesloten in hun estheticistische wereld dus als een decadente zelfopgeslotenheid in ziekelijke zelfliefde (waarin – tegen de burgerlijke moraal – slechts wordt genoten en niets tot stand komt).

NB. In de oorspronkelijke versie van het verhaal was het slot dat Siegmund in het Jiddisch antwoordt dat ze Beckerath hebben bedrogen omdat hij hem heeft beroofd van Sieglinde’s maagdelijkheid (hetgeen weer een antisemitische karikatuur geeft). Maar dat slot moest hij veranderen: het nieuwe antwoord kan ook opgevat worden als de politiek correcte versie ervan.

Met dit verhaal heeft Mann aldus op briljante, artistieke wijze uitdrukking gegeven aan zijn zorgen over zijn verloving met Katia Pringsheim. Wellicht is het verhaal ook te zien als een mini-versie van z’n eerste grote roman Buddenbrooks waarin eveneens een rijk geworden burgerlijke familie in verval raakt doordat de kinderen kiezen voor kunst en decadentie. Wat het antisemitisme betreft: het verhaal staat vol met antisemitische karikaturen. Dat is zonneklaar, maar het woord ‘Jood’ komt echter niet in de tekst voor en het is moeilijk in te zien hoe Mann het tegen Joden zou hebben bedoeld, temeer nu hij zelf op het punt stond met een Jodin te trouwen. Hij gebruikt het in mijn ogen als een literair middel om een wat merkwaardige familie te scheppen – met name in de tweeling – die ‘vervreemd’ is van de Duitse burgerlijke samenleving. De tweeling is – op een wellicht Joodse manier – decadent en ziekelijk, maar in die tijd omarmde Mann de decadentie of was er in ieder geval door gefascineerd waarbij hij meende dat de kunst ‘voorbij goed en kwaad’ dient te zijn zodat er geen moreel oordeel wordt gegeven.

Dit boek leest een beetje als een idylle, geschreven door een keurig persoon met goede smaak. Zeker de eerste helft beviel me wel hoe een familie werd opgetekend in die typsche stijl van Mann. Daarna verloor dit werkje wel wat focus waardoor een echt hoge score uitblijft. Ik moet ook wel zeggen wat De Filosoof hierboven er allemaal uithaalt ik zelf niet direct er allemaal uithaalde. 3,5*.