Mozes' Nalatenschap: Mensenrechten in Historisch Perspectief - Herman M. van Praag (2021)

Helaas is dit boek inmiddels niet meer nieuw verkrijgbaar. Gelukkig vond ik nog wel een winkelexemplaar vanmorgen in Egmond. Ik hoop er in het nieuwe jaar een recensie over te schrijven. Voor nu alvast:

Recensie van ‘Mozes’ nalatenschap’ van Herman van Praag - Nieuw Wij

Interview met de schrijver door Joop van der Elst

Lijkt me een interessant boek.

Dat denk ik ook. Moet het nog lezen. Kritiek op de schrijver is er ook wel vanwege de politieke implicaties van zijn stellingname. Herman van Praag is echter als wetenschapper en psychiater altijd zijn eigen weg gegaan. Inmiddels 96 jaar.

Herman M. van Praag (1929) is emeritus hoogleraar psychiatrie. Inmiddels de negentig gepasseerd schreef hij dit boek over de oorsprong van de mensenrechten. Van Praag is geen theoloog, filosoof of historicus en kijkt dus vanuit zijn persoonlijke visie naar zijn onderwerp. Het ontstaan van verklaringen over mensenrechten is een ontwikkeling die volgde op de Verlichting: het ontwaken van een algemeen menselijk bewustzijn van recht om te leven. Voor iedere burger. Ook al bleek de kloof tussen verklaring en praktijk ook na de revoluties schrikbarend groot. Om kort te gaan, ziet de schrijver die grondslagen niet voortgekomen uit de Franse Revolutie, de Amerikaanse vrijheidsstrijd en Declaration of Independence, maar uit oudere bronnen: namelijk de wetgeving door de bijbelse figuur Mozes, vastgelegd 500 jaar voor de gangbare jaartelling in de Thora.

Van Praag introduceert een voor hem belangrijk begrip: fatsoen. Mensenrechten hebben alles te maken met een fatsoenlijke samenleving. Niet minder dan fatsoenlijk is het dat er recht heerst en dat zwakkeren en hulpbehoevenden in de samenleving de mogelijkheden hebben volwaardig mee te doen. Een samenleving waar de sterkste een streepje voor heeft, is onrechtvaardig. ‘Fatsoen moet je doen’ was eens een leus van een CDA-voorman en daar werd alom om gegniffeld. Maar ten diepste is dat wel waar het om gaat: een fatsoenlijke samenleving heeft niet alleen een fatsoenlijke wetgeving nodig maar ook een overheid die het recht in de praktijk handhaaft.

Dit boek is niet religieus, al worden er wel Bijbelse principes, vanuit de joodse achtergrond van de schrijver, belicht. De auteur behandelt uitgebreid de Franse Revolutie en Amerikaanse vrijheidsstrijd en noemt ook een belangrijk document uit onze Nederlandse geschiedenis: het in 1581 door de meeste gewesten ondertekende Plakkaat van Verlatinghe. Daarin werd de onafhankelijkheidsverklaring die ook Thomas Jefferson geïnspireerd moet hebben, model voor een soevereine staat.

Dit is een boek waarin van Praag vrijuit en ongezouten zijn mening ventileert over maatschappij, mentaliteit en de grondslagen van de democratie. Hij schrijft heel persoonlijk en betrokken. Met overtuiging schetst de auteur de voorsprong van de Bijbelse boven de seculiere bronnen. Al is hij zo eerlijk te erkennen dat de verlichting die Mozes bracht eeuwenlang onder de korenmaat is gebleven. Bij Mozes was al sprake van scheiding van kerk en staat. De eredienst werd niet vermengd met de politiek. De godsdienst werd gereguleerd door het gebod slechts één God en Schepper te kennen. Van een godenstrijd kon geen sprake zijn. En zo waren ook de mensen aan elkaar gelijk en aan het recht gebonden. Het recht ging uit van de zwakste partij en beoogde mededogen. De praktijk was echter vaak anders.

Van Praag is trots op het bestaan van de staat Israël na de verschrikkingen van de holocaust. Hij is een bewonderaar van hun doorzettingsvermogen. Tegelijk is hij uiterst kritisch op de nationalistische ultra-orthodoxie. Hun eendimensionale denken en handelen zonder oog te hebben voor het belang van de naaste acht hij totaal in strijd met de geest van dat Jodendom. Een profeet als Jesaja wordt gemist vandaag de dag.

Van Praag pleit tenslotte voor een geloof met hart, gevoel en verstand. “Laat de liturgie dus geen gedachteloos, gevoelloos geprevel worden. Begrijp de tekst en beleef die.”

Op bladzijde 228 helder verwoord:
“Het hart is het zinnebeeld voor het gemoed, het gevoelsleven. Besnijd je hart: Haal het eelt weg dat de ratio eromheen heeft gevormd. Laat het gevoel toe. Laat je hart spreken. Leef je in in wat er in de ander omgaat. Voel met zijn noden mee. Leef je ook in jezelf in. Kijk naar binnen. Leef geen leven in een plat vlak. Geen leven dat zich uitsluitend op het heden richt. Onderzoek je verleden en verbeeld je hoe de toekomst er uit kan zien, zou moeten zien.”

Ik vind het een indrukwekkend boek van een man die heel wat te vertellen heeft vanuit een lange levenservaring. In mijn beknopte beschrijving kan ik slechts een paar punten benoemen. Juist nu een actueel boek. Er staat wat op het spel. En, als jood heeft hij het recht dit te zeggen, een moreel appel aan de joodse gemeenschap, en aan de wereld die oordeelt, als het om recht gaat niet met twee maten te meten.

Het boek is toch weer nieuw te koop en op voorraad.