De Domheid Regeert: Hoe Opzettelijke Onwetendheid een Politieke Strategie Werd - Sander Schimmelpenninck (2024)

Leesfragment (epiloog) op de website van Athenaeum Boekhandel in Amsterdam:
Athenaeum Boekhandel | De domheid regeertHet boek is bij een aantal boekhandels al op voorraad.

En artikel of analyse van 22 oktober 2024 van de schrijver, met deels dezelfde informatie, op de site van de uitgever (voor niet-abonnees van De Correspondent lijkt één artikel gratis te zijn):
Geen feiten maar onderbuikgevoelens: de domheid regeert. Zo kunnen we het stoppen

Dit doet me denken aan een tweet van Richard Dawkins die ik onlangs voorbij zag komen. De linkse kijk op dingen is beslist een intelligente, want op wetenschappelijke feiten en abstracte rationaliteit berustende, en kritische benadering waarmee het de vooroordelen en intuïtie van de onwetende en dus makkelijk te misleiden massa in het verdomhoekje zet, maar die wetenschappelijke rationaliteit is ook een beperkte intelligentie, die de waarde van elke zingevingpraktijk (religie, filosofie, kunst) ondermijnt, en in combinatie met z’n neerbuigendheid naar zowel het onwetende volk als de andersdenkende intellectueel gegarandeerd vooral ergernis opwekt (resulterend in verkiezingsnederlagen). Deze tweet van de atheïst Richard Dawkins is een treffende illustratie:

Eigenlijk had ik het volgende, uitgebreidere, stukje geschreven, gewoon omdat het kan en iemand er misschien iets aan heeft. Het is echter een veel te uitvoerige politiek-filosofische verhandeling die als zodanig hier niet thuis zal horen (al heeft het bewust een raakvlak met literatuur dus het onderwerp van deze website uberhaupt), zodat ik verwacht en begrijp dat het zal worden verwijderd.

Ik wil graag iets tegenwerpen tegen de huidige links-rechts-polarisatie waartoe dit boekje van Schimmelpennick ongetwijfeld alleen maar aan bijdraagt, hoeveel gelijk hij ook heeft.

Linkse mensen hebben gelijk dat het volk dom is, handelt vanuit vooroordelen, zich laat misleiden en dat het goed is dat linkse mensen daar een – naar ze hopen corrigerende – kritiek op uitoefenen. Maar het linkse, typisch rationeel-hoogopgeleide standpunt is filosofisch gezien misschien nog wel dommer dan het irrationele standpunt van het klootjesvolk, waarbij de antithese van de linkse rationaliteit geen weet heeft van een hogere synthese tussen de volkse intuïtie en de linkse slimheid. Een typisch voorbeeld geeft de moderne moraal waarvan de twee basisvormen die van het utilisme en kantianisme is. Het utilisme – dat zegt dat men zo moet handelen dat het het genot in de wereld maximaliseert en de pijn minimaliseert – is typisch progressief (het beoogt de maatschappij radicaal te hervormen), wetenschappelijk (het berust op de wetenschap dat alles wat leeft genot zoekt en pijn vermijdt) en rationeel (het stuurt het gedrag naar de grootste bevrediging voor allen) en domineert denk ik nog steeds het linkse wereldbeeld dat abstraheert van de menselijke neiging tot het bevoordelen van jezelf en je naaste boven de mensheid (of zelfs alles wat leeft) en dat uiteindelijk de vrije wil ontkent omdat die geen natuurlijke basis kent, door de wetenschap dan ook niet kan worden gevonden, zodat de burger ook geen verantwoordelijkheid kan dragen voor zijn eigen gedrag maar alles afhangt van de machthebber of het bestuur dat als een sociale ingenieur de maatschappij zo moet inrichten (en elke burger zo moet opvoeden) dat iedereen niet anders kan dan het goede verrichten ten behoeve van het algemene nut.

Deze linkse, doordachte kijk staat haaks op de intuïtie van de niet wetenschappelijk gevormde mens: het is als ontwakening (links is altijd ‘woke’ geweest) uit de onwetendheid briljant maar heeft ook een fatale valkuil omdat het de bewust geworden mens tegelijk uit het paradijs stoot (zoals Genesis al leert). Niet alleen blijkt het filosofisch kortzichtig of oppervlakkig: met name Kant poneerde een moraalleer die het gelijk van het volk demonstreert in tegenstelling tot de hervormers omdat de vrije wil wel reëel is maar een metafysisch in plaats van een fysisch gegeven is (zodat men de misdadiger wel moet straffen, dus leed moet toevoegen aan de wereld, omdat mensen wel verantwoordelijk voor hun gedrag zijn en dus niet alle genot verdiend is). Het linkse wereldbeeld leidt ook tot paternalisme waarbij het niet alleen de burger niet serieus neemt (het legt immers alle verantwoordelijkheid bij de Staat) maar ook de politieke (intellectuele) tegenstander of andersdenkende niet die net als het volk met louter arrogantie tegemoet wordt getreden (en linkse politici en opiniemakers blocken op de sociale media dan ook iedereen die kritiek heeft op hun kritiek op de domme massa). Boven de wetenschappelijke rationaliteit bestaat immers niets, zodat bv. de atheïst Richard Dawkins kan twitteren:

Kafka’s Metamorphosis is called a major work of literature. Why? If it’s SF it’s bad SF. If, like Animal Farm, it’s an allegory, an allegory of what? Scholarly answers range from pretentious Freudian to far-fetched feminist. I don’t get it. Where are the Emperor’s clothes?

Zijn kritiek is kenmerkend voor de linkse, typisch wetenschappelijke benadering van alle dingen waardoor alle zingevingspraktijken – van religie tot filosofie en kunst – ‘achterlijke’ uitingen van onontwikkelde mensen zijn die met uiterste minachting moeten worden verworpen (je gaat zelfs vrezen dat links Kafka’s werk wil verbieden omdat mensen niet kunnen veranderen in insecten en Kafka dus desinformatie verspreidt) . Rechts daarentegen abstraheert niet van het eigene, maar wil opkomen voor zichzelf en de traditie tegen de linkse rationele hervormingsdrang die – heel wetenschappelijk – objectief is en dus geen onderscheid maakt tussen het eigene en het vreemde. De rechtse populist maakt dankbaar gebruik van de bij het volk ergernis en woede opwekkende linkse arrogantie en hervormingszin om er – heel rechts – zelf van te profiteren: het voert een opstand tegen de hoogopgeleide elite (‘links’) aan om zichzelf te verrijken (en een geliefd middel van de populist is om de elite te verwijten wat hij zelf nastreeft omdat hij zelf niets om de ander geeft en dus geen ideologie heeft: zelfverrijking). De waarschuwing van links tegen deze populisten is dus terecht, maar vanwege de reductie van mens en maatschappij tot een machine benadert links in wezen de burger net zo cynisch als rechts dat doet: voor links is politiek heel belangrijk omdat hij de burger, gelijk een kind of een dier, dom en niet tot verantwoordelijk handelen in staat acht en voor rechts is de politiek een cynisch spel omdat hij zelf zich niet interesseert voor de burger die het zelf maar moet uitzoeken terwijl hij zelf z’n zakken vult. Hooguit kun je het links z’n cynische arrogantie niet kwalijk nemen omdat die inherent is aan het linkse wereldbeeld, terwijl rechts wel verantwoordelijk is maar daarom juist iedereen verantwoordelijk acht, ook voor de keuze om misleid te worden.

Ik denk dat de quote over Kafka waarmee je je stukje literair-geschikt wil maken niet echt van toepassing is, omdat dit geen politiek gedachtegoed uitdraagt en in mijn ogen links noch rechts is (en zelfs niet progressief). Elk politiek etiket op die quote is projectie. Kafka staat nu ook niet direct bekend als een schrijver die door politiek-rechts omarmt wordt voor zover ik weet.

Schimmelpenninck kan ik als tv-maker wel waarderen, maar met dit boekje denk ik dat hij zich wat vertilt.

Het ging mij om de fundamentele verbinding tussen progressieve (dus linkse) politiek en wetenschap: alle hoop op vooruitgang berust op het geloof in wetenschap die ziektes kan genezen, die verbroedert (oorlogen doet stoppen) en elke individu tot een gelukkig, ontwikkeld en productief burger kan maken. Die wetenschappelijke houding erkent in beginsel slechts de wereld van feiten en staat daarom in wezen vijandig (of op z’n minst vol onbegrip) tegen religie en kunst, waarvan ik de tweet van Dawkins illustratief vond.

De verbeelding wordt dan de rol van utopisch denken toebedeeld en naast de feiten is er in dit optimistisch wereldbeeld een hoofdrol voor zelfverbetering dus moraal waardoor de utopie op grond van wetenschap (“kennis is macht”) kan worden bewerkstelligd: juist omdat opvoeding en onderwijs belangrijk worden geacht om het individu tot ontwikkeld burger te vormen die bijdraagt aan het algemene nut, is de roman als typisch modern pedagogisch instrument onontbeerlijk. De roman is van oorsprong en wezenlijk moraliserend, opvoedend, vormend: we volgen de morele ontwikkeling van de hoofdpersoon en als het goed is dan wordt ook de lezer een beter mens. Ook als de roman door de Romantiek zich gaat afkeren van de burgerlijke moraal en authenticiteit wordt gezocht, blijft zij haar moraliserende functie trouw: de dood van God, waarmee ook de platoonse goddelijke Ideeën van Waarheid, Schoonheid en Goedheid worden afgeschaft, levert na de Romantiek zogeheten realistische literatuur op, die de lelijkheid van de wereld toont (en afkeurt) en – omdat de Waarheid niet meer bereikbaar is, we als morele taak overhouden om in ieder geval eerlijk te zijn over wat we voelen en vinden – een evengoed morele strijd tegen de hypocrisie van de kerk en de burgerlijke moraal. Om nog even aan te haken bij de actualiteit: Theo van Gogh voerde daarop weer een morele strijd tegen de hypocrisie van de Linkse Kerk… Niet voor niets begrijpt Dawkins precies deze twee vormen van fictie of verbeeldingskracht: science fiction (die de utopie laat zien die wetenschap kan brengen; in de postmoderniteit met name de dystopie omdat we niet meer geloven in de vooruitgang) en de allegorie (dat is als de kern van de roman een ‘verhaal met een moraal’ dus een les met morele en/of politieke betekenis).

Wetenschappelijke houding en links zijn geen synoniemen en jouw gelijkschakeling daarvan in deze redenering rondom de quote van Dawkins is een logische fout ("links gaat uit van de wetenschappelijke houding, dus de wetenschappelijke houding is links"). Dat Dawkins als wetenschapper de novelle van Kafka niet begrijpt, daar kan ik inkomen. Met links heeft dit echter niks te maken.

Hij gaat verbaal vuurwerk in ieder geval niet uit de weg, aan de twee eerdere links te oordelen.

Ook lijken mij de begrippen 'links' en 'progressief' niet synoniem. Het is een inmiddels vrij verouderde indeling, maar los daarvan wordt het politieke spectrum in twee assen verdeeld: (al dan niet economisch) links-rechts en progressief-conservatief. Een partij als ChristenUnie wordt bijvoorbeeld door sommigen als (gematigd) links-conservatief bestempeld.
Links en progressief aan elkaar gelijkstellen maakt dat politieke spectrum vrij één-dimensionaal, naar mijn mening.

Podcast Femke van der Laan is in Nooit meer slapen in gesprek met Sander Schimmelpennick over ‘ De domheid regeert: hoe opzettelijke onwetendheid een politieke strategie werd’.

Naar het interview geluisterd en vooral naar het politieke verhaal van Sander Schimmelpenninck. (Is hij overigens familie van het staatshoofd van de Bataafse Republiek?)

Ondanks zijn nobele boodschap ben ik niet erg overtuigd van het retorische vermogen van de schrijver en de vorm waarin hij het vertelt. Zo verbaast me het dat hij geen andere vertaling kon bedenken voor 'ignorant', dan behalve de term 'dom'. Terwijl ik 'onwetendheid' - dat nota bene de ondertitel van zijn boek is - een goed alternatief vind, en zijn ongenoegen dus slaat op de 'geveinsde of gesimuleerde' onwetendheid van opiniemakers en/of beleidsbepalers die hiermee kwaadwillend het publiek wensen te beinvloeden.

Wanneer ik dit hoor, denk ik direct aan de term 'post-truth politics', namelijk: "een politieke cultuur waarbij politici voornamelijk beroep doen op de emoties van de publieke opinie in plaats van op objectieve feiten. Wat al dan niet de waarheid is, is van secundair belang", aldus Wikipedia.

Opmerkelijk dat Schimmelpenninck deze term niet gebruikt - noch in het interview noch in de plotomschrijving van zijn werk - en bij mij de indruk wekt dat de auteur overtuigd is een nieuw inzicht voor de dag te brengen die bij menigeen toch al bekend moet zijn. Dus het is nogal het intrappen van een open deur. Wat je uiteraard wil horen is, wat is er tegen te doen? Waarbij het verleden genoeg voorbeelden zou moeten kunnen aandragen om onze zedenmeesters bij te staan.

Je mag het niet zeggen, maar je gaat toch een beetje aan de intelligentie van de schrijver twijfelen.

Hierop inhakend is het misschien goed om die post-truth-politics wat nader te duiden. Zoals bij praktisch alle ontwikkelingen sinds de 18de eeuw is de bron volgens mij de crisis van ‘de dood van God’ die alle bodem onder ons heeft weggeslagen. Een eerste politieke reactie (oplossing) was de ideologie: een alomvattende, min of meer coherente en op wetenschap gebaseerde mens- en wereldbeschouwing die ons evengoed naar het paradijs zou voeren (Nietzsche: wij vrome gelovigen in de wetenschap houden het platoons-christelijke vuur dat gelooft dat de waarheid goddelijk is nog steeds brandende). Deze zelfgemaakte substituut-God legt een nieuwe basis waarover in een democratie wordt gedebatteerd en die in een totalitaire maatschappij met geweld wordt opgelegd: ideologieën strijden, gelijk een godsdiensttwist, met elkaar als de grote strijd om de Waarheid.

In een totalitaire staat ontstaat een soort schizofrenie die al – onbedoeld – vooruitloopt op de post-truth-politics zodat postcommunistisch Rusland de primaire leverancier is geworden van ‘post-truth’: de ideologie dus de door de Staat gelegitimeerde en opgelegde visie (‘het communisme is bevrijdend’) botst met de ervaring (‘het communisme onderdrukt’) dat een soort gaslighting-effect heeft. Net als de absurditeit van het christendom (God is gestorven aan het kruis) dwingt dit de burger tot een radicale keuze: of je kiest radicaal voor de Staatsreligie of je wijst die radicaal af (atheïsme) in welk eerste geval je carrière kunt maken en in welk tweede geval je je mening beter voor je kunt houden. Nu beoogt het totalitaire regime niet te overtuigen: z’n macht ontleent het aan de herhaling van de catastrofe waarin elke bodem en zekerheid wordt weggeslagen, zoals ook in de moderne tijd het godsdienstig fundamentalisme opkwam op basis van het radicale scepticisme (zoals de Gok van Pascal). Volgens Arendt berust de totalitaire staat op twee voorwaarden: het vernietigen van elk sociaal verband, zodat het individu elk ander wantrouwt en op zichzelf terug geworpen en fundamenteel eenzaam en dus machteloos is, en welke sociale paranoia ook een epistemische paranoia geeft in de vorm van het verlies van vertrouwen in alle kennis (die de ander je immers aanreikt). Het onderscheid tussen wat waar is en wat niet waar is kan niet meer worden gemaakt.

De moderne oplossing is, zoals we zagen, een radicale keuze voor het een of het ander. Maar waar het modernisme een nieuwe God ontwerpt, treedt de echte secularisering aan in de vorm van het ‘postmodernisme’: elke keuze is uiteindelijk inwisselbaar tegen een andere keuze zodat elke herwonnen zekerheid een schijnzekerheid is. In het Westen kreeg dat de vorm van bv. Foucaults filosofie: kennis is het product van machtsstructuren, zodat een politieke implicatie de eis tot ‘diversiteit’ in politieke vertegenwoordiging werd. Zoals Marx al zei: de heersende mening is de mening van de heersende klasse, zodat in het belang van de democratie minderheden ook een (gelijkwaardige) stem moeten krijgen. Van belang is dat er geen discussie mogelijk is: het moderne concept van het algemene belang (waartoe in de politieke arena de verschillende ideologieën met elkaar wedijveren) verdwijnt naar de achtergrond, want als man of als blanke heb je geen toegang tot de waarheid van de vrouw of zwarte (omdat je niet in hun maatschappelijk onderdrukte positie zit), in ruil voor een vertegenwoordiging van de verschillende groepsbelangen zodat de monotheïstische strijd om het ware geloof in de ene God werd versnipperd in een heidens veelgodendom (elke groep heeft zijn eigen waarheid of 'discourse'). Er is geen Waarheid: er zijn slechts verschillende perspectieven. Zo leidde de ‘linkse’ eis tot diversiteit direct tot het ‘rechtse’ populisme: tegenover de ‘waarheid’ van de heersende klasse en ideologie (liberalisme, wetenschap) wordt een ‘eigen’ waarheid gesteld die bij wijze van offerdienst aan de eigen god de eigen belangen beter zou behartigen.

Me dunkt dat in Rusland het geloof in de Waarheid nog radicaler werd vernietigd: na het fiasco van het communistisch experiment (de Staat die met geweld alles wat men heeft afpakt) wierp het zich in het kapitalistisch experiment dat echter in de vorm van een maffia-kapitalisme (de legitimatie voor iedereen om met geweld alles te pakken wat je pakken kunt) net zo’n fiasco werd. Poetin en zijn regime is het product ervan. Het legt geen ideologie op, maar haakt in op wat mensen al geloven: het is in die zin ook een product van de sociale media en z’n filterbubbels. Het voert mensen wat ze willen geloven maar anders dan in het sprookje van Hans en Gretel leidt het gevolgde spoor van kiezelstenen niet naar huis maar ‘into the rabbit hole’. Het gaat er hier dus om dat mensen juist geen keuzes maken maar simpelweg hun honger naar de bevrediging van het eigen gelijk volgen. Waar de moderne scepticus de wiskunde als een ‘leren wat je al weet’ (‘the truth is within’) als grond onder de voeten zoekt, gelooft de postmoderne consument wat hij al gelooft (hij zoekt meer van het hetzelfde zoals het algoritme van de sociale media hem na het kijken van één kattenfilmpje kattenfilmpjes blijft aanbieden) en houdt hij droge voeten door van eilandje naar eilandje in de woelige zee van informatie te hoppen. De monade is een nomade geworden, zou Deleuze zeggen.

Men kan ook geen keuze meer maken want de gevoerde informatiekiezels – het eilandenarchipel – vormen geen coherent geheel: wat de ene dag waar was kan de volgende dag alweer een in de zee verzonken eilandje zijn en onwaar zijn geworden, zodat er ook niets meer is om te kiezen (in het Westerse postmodernisme is er niets te kiezen omdat het kapitalisme de enige ideologie is waarbij elk verzet daartegen ook kan worden verkocht dus meteen ingekapseld in het systeem en daarmee uitgeschakeld). De werkelijkheid is versnipperd en fundamenteel onstabiel: het lijkt verstandig een vlotje te bouwen waarmee je je mee kunt laten drijven op de onvoorspelbare stroming. Net als in de totalitaire Staat berust de macht niet op overtuigingskracht (retorica, debat) maar op het zinledig worden van het concept van een waarheid. Maar anders dan in het moderne totalitarisme, waar men niet meer kan weten wat waar is en een keuze voor houvast (een sprong in het geloof, als je ‘verstandig’ bent in het geloof in de met geweld opgelegde staatsideologie) moet maken, berust het postmoderne ‘post-truth-‘tijdperk en z’n machtspolitiek op een democratisch (populistisch) ondersteund besef dat er geen stabiele of omvattende waarheid (zoals een algemeen belang) meer is, zodat het niet uitmaakt waar je in gelooft en je er ‘verstandig’ aan doet in alles te geloven wat je wilt geloven omdat wat je gelooft je motiveert en zin aan je leven geeft in een zinloos geworden wereld.

Maar dit gaat gepaard met een fundamenteel ‘seculier’ besef dat elk geloof inwisselbaar is en er noodzakelijk even veel geloven als perspectieven naast elkaar bestaan: waarheid (ideologie) en eenheid (algemeen belang) zijn vervangen door fundamentele onzekerheid en conflict. De oplossing van de godsdienstoorlogen was het reduceren van het geloof tot een privékwestie – religie was niet langer een politieke zaak – maar dat is voor de politiek zelf onmogelijk zodat de nieuwe werkelijkheid fundamenteel conflictueus is. Het doel van de Russische desinformatiecampagnes is dan ook niet het populariseren van een alternatieve waarheid (een ideologie) maar simpelweg het zaaien van twijfel (aan het dominante, Westerse narratief) en conflict waardoor het Westen onbestuurbaar wordt en in interne chaos vervalt (waartoe Rusland graag meewerkt met de Westerse eis tot diversiteit door migratiestromen naar Europa te sturen). Net als in Rusland zelf, dat al eerder in chaos verviel, is de oplossing daarvoor een autoritaire leider die in de eerste plaats de informatievoorziening in handen heeft en zo de stroming bewerkstelligt waarop de inwoners zich mee kunnen laten drijven en Rusland werkt samen met radicaal-rechts in Europa dat die oplossing ook voor Europa al aan het voorbereiden is.

Het is terecht dat Sander Schimmelpennick zich hiertegen te weer stelt maar het levert ook een paradox: niet alleen lijkt zijn ideologische benadering (ik ken hem als een klassieke liberaal) niet meer van deze tijd maar bovenal is zijn toon bij uitstek wel eigentijds want net zo polariserend als die van de populisten waardoor hij net zo veel bijdraagt aan het conflict, al is het in naam van die oude God, de Waarheid.

Ik heb misschien een idee voor een vervolgboek: 'Hoe Je Domheid Negeert: Kennis Als Remedie Tegen Populistische Strategieën.' Altijd blijven omdenken.

Derde mogelijke titel voor een vervolgboek: 'De Omheid Regeert'

Hahahahahahaha.