Lucifer - Joost van den Vondel (1654)

Zo episch wordt er niet vaak geschreven in de Nederlandse literatuur, maar Lucifer steekt (het iets jongere) Paradise Lost naar de troon. In veel opzichten vergelijkbare werken, beiden spelend rond de zondeval en daarbij vooral de rol van Lucifer t.o.v. God en de mens belichtend. Vondels toneelstuk vangt aan op het moment dat God Adam en Eva schaapt naar zijn gelijkenis, daarmee de mens hoger inschalend dan het cordon engelen waartoe Lucifer behoort. Dit feit is onverkropbaar voor de jaloerse Lucifer, en na zonder succes de strijd aangebonden te hebben met de legers van Michaël verliest hij zijn plaats in de hemel. Net als Paradise Lost boeit Lucifer vooral door de psychologische diepgang die gelegd wordt in simpel theologisch materiaal. De hiërarchische verhoudingen in de hemel ondermijnen de individualiteit; de onderwerping hieraan maakt van de aartsengelen kleurloze personages zonder karakter, terwijl Lucifer een haast modern personage is door zich hier aan te willen onttrekken. En zo is Lucifer feitelijk een stuk waar een persoonlijke crisis uitgevent wordt, zonder veel opsmuk, en is het vooral de context die het een exotisch stuk binnen de Nederlandse literatuur maakt.

Ik las dit toneelstuk/dichtwerk toch wel anders dan de eerste keer. Ja, Lucifer doet als personage modern aan, maar dan meer vanwege zijn honger naar macht. Hij legt zich niet neer bij de verschuiving in hiërarchie die God aangekondigd heeft. De mens, als evenbeeld van God, streeft de engelen zoals Lucifer daarmee voorbij. Lucifer claimt het recht als dat van de eerstgeborene, en is bereid dat desnoods met geweld op te eisen. Hij heeft zijn argumenten paraat waarom het besluit van hogerhand niet deugt. Volgens Gabriël gaat hij er daarmee aan voorbij dat Gods wijsheid niet volledig gekend en dus niet betwist kan worden. De theologische discussies verbloemen niet dat het Lucifer simpelweg te doen is om een macht een aanzien. Deze dialogen lijken dus niet zozeer innerlijke twijfels aan het licht te brengen. Lucifer lijkt eigenlijk van begin af aan al op ramkoers te liggen. Dat maakt het dramatisch wat vlak, omdat het daarmee lang wachten is op een eventuele progressie bij het hoofdpersonage.

Ik doe er daarom een half puntje af tov de vorige leesbeurt. Het blijft echter nog steeds een monumentaal stuk dat zijn gelijke in de Nederlandse literatuur nauwelijks kent. Daarbij is het lezen van het fraaie Nieuwnederlands een verrijkende ervaring. Woorden als voorspoock (voorteken), belghzucht (opstandigheid), mengelklomp (chaos) en braveeren (trotseren); totaal in onbruik geraakt, maar je leest het ook weer niet geheel zonder herkenning. Het lezen van een geannoteerde versie is niettemin een must.

Ik heb een versie met de oorspronkelijke tekst. Ooit wel gelezen, maar ik denk niet dat ik me er nog aan waag. Maar, zeg nooit nooit.

Op Wikipedia lees ik dat Vondel 'algemeen gezien wordt als de grootste schrijver en dichter uit de Nederlandse taal'. Geen idee waar dat vandaan komt en in hoeverre dit echt zo is, ik had dat eigenlijk nog nooit eerder gehoord of gelezen. In ieder geval op basis van dit werk zie ik dat niet. Het helpt niet dat het om toneel gaat en dan vooral niet het soort verhaal dat wordt verteld. Het is goed geschreven maar dat hoogdravende taalgebruik gaat niet echt leven in deze vorm, bij toneel lees ik liever de waat normale dialogen zoals bij Tsjechov. Inhoudelijk zit er veel in maar je moet wel wat voorkennis hebben die mij ontbrak waardoor mijn leeserervaring er niet mee werd verrijkt. Het nawoord was voor mij een pak boeiender. 2,5*.