Overgangscursus - Renate Rubinstein (1990)

Naarmate ik me sinds een poos plezierig meer bezighoud met Nederlandstalige literatuur van onder meer W.F. Hermans en de gebroeders Van het Reve maak ik ook kennis met andere oudere schrijvers, essayisten, polemisten en columnisten van Neerlandse bodem die ik tot nochtans enkel van naam kende en wanneer ik om me heen kijk en zie; keihard op weg zijn om in het zwarte gat van het verleden te verdwijnen om zo in de collectieve vergetelheid te geraken.

Hun boeken worden niet meer gelezen en bij velen doet het horen van de naam nog nauwelijks een lichtje branden. Terwijl wanneer je in de dankbare archieven van het internet rondspit, het je opvalt dat ze in het verleden toch niet hoefden te klagen over een gebrek aan media aandacht en dat deze schrijvers als intellectuelen zich vaak temidden van een publiek debat positioneerden en voor de nodige reuring zorgden.

Een goed voorbeeld hiervan is de schrijfster en columniste Renate Rubinstein die ik voor het eerst zag in een interview in het televisieprogramma Hier Is… Adriaan van Dis en daarvoor haar naam tegenkwam in de polemieken van W.F. Hermans in de bundel Niet Uit Kwaadaardigheid. Op de begraafplaats Zorgvlied in Amsterdam-Zuid ben ik nog langs haar graf gelopen.

Het was omtrent de Weinreb-affaire waarbij Rubinstein als booswicht door Hermans werd afgeschilderd. Een zaak waarvan ik tot voor kort nog geen weet van had, maar sindsdien mijn interesse heeft gewekt. Ik wilde dan ook wel eens lezen wat de dame in kwestie op de harde aanvallen van Hermans had te zeggen. In de bundel Overgangscursus is één enkele column met de titel 'Weinreb' opgenomen, geschreven in oktober 1988.

Dit was na het verschijnen van het RIOD rapport (voorganger van het NIOD) waarin Friedrich Weinreb definitief als oplichter zou zijn ontmaskerd. Rubinstein verzucht dat ze door haar lichamelijke instorting en haar slepende echtscheiding moegestreden is en geenszins de aandrang meer voelt om de bevindingen in het dikke rapport van ruim 1600 pagina’s - dat overigens volgens haar veel te lang op zich had laten wachten - nog uitvoerig te lezen. Desondanks wenst ze zich niet neer te leggen bij haar ongelijk en publiek berouw te tonen, omdat ze betoogt dat het rapport haar allerminst overtuigt:

‘Telkens staat er een hoofdstuk in waarin sprake is van het liederlijkste verraad, dat helaas niet helemaal, of helemaal niet bewezen kon worden. Einde van zo’n hoofdstuk. Begin volgende hoofdstuk: zoals wij in het vorige hoofdstuk aantoonden - en dan volgde wat zij nu juist aangetoond hadden, maar nu alsof het bewezen was, boven op de stapel beschuldigingen legden teneinde er iets nieuws aan toe te voegen. Het blijft zodoende een opeenstapeling van kwaadwillige gissingen. Het is vreemd dat dit in Nederland onopgevallen bleef; een Amerikaanse vriend van mij, die Nederlands kent en zich voor de zaak-Weinreb interesseert, viel het meteen op. Bij ons weegt het gewicht van het RIOD kennelijk te zwaar voor twijfel.’

(NB: opmerkelijk genoeg ben ik zulk soortgelijke kritiek tegengekomen op het misleidende boek Het Verraad van Anne Frank: Het Baanbrekende Onderzoek van een Internationaal Coldcaseteam in Nederland (2022), waarin aannames en onbewezen theorieën een hoofdstuk later gewoonweg als vaststaande feiten wordt aangehaald en dus de lezer een loer wordt gedraaid.)

Rubinstein verweert zich door naar het ‘mooie boekje’ Het monster in de huiskamer (1979) van haar wapenbroeder Aad Nuis te verwijzen als een betrouwbaardere weergave van wat er zich heeft afgespeeld.

Deze betweterige houding kenmerkte de Joodse schrijfster zelfs in haar laatste jaren. Ze schreef met haar hart op de tong (anders wel met een scheermes) en met haar fijne stijl van formuleren was ze niet bevreesd om met haar uitgesproken mening dwars tegen het algemene publieke standpunt in te gaan. Dit zijn ook de columns die mij nu behoorlijk aanspreken, zoals bijvoorbeeld over de politiek dan wel de kwesties rondom Israël (dat toevallig op dit moment van schrijven opnieuw akelig actueel is). Niet dat ik als lezer er altijd in mee ga, maar haar gedreven fanatisme en activisme werken aanstekelijk en soms snijdt haar boodschap nog steeds hout.

Zo schrijft ze in haar column Kon men maar pro-Israël zijn in juli 1988: ‘Het is fout om van Israël rationele belissingen te verlangen en de irrationele van de Arabieren te accepteren. Beide partijen zijn irrationeel, daar moet je van uitgaan. Maar dankzij de intifada aan de ene kant en de criminele nederzettingenpolitiek van het Blok van Getrouwen aan de andere kant is Israël begonnen iets te verliezen waar het altijd prijs op heeft gesteld: de sympathie en de steun van de niet-Arabische wereld.

Waarom is het misgegaan? Ik geloof dat Israël, beneveld door de roes van de overwinning, zijn gelijk en zijn propaganda, zo stom is geweest om iets heel voor de hand liggends te vergeten: het gelijk van de Palestijnen. En daar staat het nu: vanzelfsprekend, ontegenzeggelijk, gebaseerd op eeuwenlang grondbezit. Het laat zich niet langer ontkennen. Het is een realiteit en die moet je onder ogen zien.’

Leuk om te lezen is haar enthousiaste column Het Montanelli-systeem over de debuutroman van Jiskefet acteur en schrijver Herman Koch, Red Ons, Maria Montanelli (1989) die over dezelfde middelbare school (Montessori Lyceum) en buurt (Amsterdam-Zuid) gaat waar Rubinstein vertoefde en diezelfde afkeer deelt als de protagonist van het verhaal. Ze schrijft met smakelijk genoegen dat haar gegronde mening over het verschrikkelijke milieu waar ze haar jeugd in moest doorbrengen:

‘Sommigen van mijn beste vrienden wonen in die buurt of hebben een kind op zo’n school, maar toen ik aan een gezelschap van toch nog een paar leuke zinnen uit dat boek voorlas keken ze zuinig en bleken not amused. Ik denk dat dat niet aan mijn voorlezen van twee of drie zinnen lag, maar aan Herman Kochs onredelijke hekel aan die buurt. Die ik deel. De mensen die in die buurt wonen vinden het een voorrecht dat ze daar wonen, maar de jonge hoofdpersoon, een scholier die de school niet afmaakt, denkt daar anders over.’

Ik heb er geenszins spijt van dat ik de oude tante Renate Rubinstein een kans heb gegeven.

Inhoudsopgave:

De Politiek

Held
Chamberlain
Verenigd Europa
Jenninger
Ontmaskering
De fellow travellers
Getuigenis van Sjostakovitsj
Je moet er geweest zijn
De Koude Oorlog herdacht
Spijbelinstinct
De economie had het laatste woord
Duitsland
1989
Roemenië
Triomfalisme
Havel
Dank
Het gelijk-ongelijk debat
De bezetting
Godsdienst

Heersende gedachten

Een loflied op de onverschilligheid
Taboes in modern Nederland
Fundamentalisme
Rushdie nogmaals
Alles is anders in 1989
Een wrede Turk
De overgangscursus
Jaren zestig
Zomer
We willen gedwongen worden
Groen Amsterdam
De Bijlmer
Politiek op tv
Gemeentepolitiek
Mandela, terugblik op een actie
Rectrix afgezet
Bevrijding

De joden

Dagboek Fassbinder
Croiset en Fassbinder
Camera
Israël, Oostenrijk, 1988
Een democratie?
Kon men maar pro-Israël zijn
Weinreb
PLO
Rabbijnen
Monarchie of republiek?
Herdenking

Kunst en letteren

De koning
Het nut van humor
Derlui slaapkamer
Nog niet nodig
Annie
Elly de Waard
Jan Wolkers
Het al te persoonlijke genre
Fritzi
Charlotte
Gekissebis, gehakketak
Het Montanelli-systeem
Vasalis tachtig
Subsidies
Elisabeth Eybers
Het lezen van een boek
Dik Hillenius
Eisenstein
Ondertiteling
Moderne kunst
Twee Oxenaars

Liefde et cetera

Tijd van leven
Horloge
Liefde
Monogamie
Casa Rosso
Kapitalisme
Slakken
Portret
Globe
Theologie

Van het weekend opnieuw de tweeluik Tamar - De waarheden van Renate Rubinstein gekeken. Ik leerde dat de titel van de bundel Overgangscursus is afgeleid van de klas waarin de jonge Renate als Duitse vluchtelige (met voornamelijk andere joodse kinderen) werd klaargestoomd voor het Nederlands onderwijs dan wel de Nederlandse samenleving.

Het wachten is nog steeds op de biografie van Renate Rubinstein door historicus en literatuurcriticus Hans Goedkoop, waarvoor hij al in 1994 de opdracht kreeg van het Fonds voor Bijzondere Journalistiek. Wel verschenen er twee kortere werkjes van zijn hand over de columniste: Vaderskind (2022) over haar kinderjaren en de rol van haar Joodse vader daarin. Eerder, in 2015, verscheen al een miniportret waarin haar leven werd geschetst op haar vijftigste verjaardag, in 1979. Rubinstein was toen op het hoogtepunt van haar roem. Maar van een echte biografie mogen we toch wat meer verwachten. En Goedkoop beschikt over enorm veel archiefmateriaal. Dus wie weet. (Wanneer deze in aantocht is, laat het ons even weten!)

Deze bundel verscheen in de herfst van 1990 en zou haar laatste zijn. Op 23 november van dat jaar overleed ze. De stukken, meest columns die eerder verschenen in Vrij Nederland, zijn uit de jaren 1987 tot midden 1990. Het was een geweldig spannende en roerige tijd. Met toenemende verbazing en verrukking schrijft Renate over de omwenteling in Oost-Europa, de val van de muur, de verwarring bij ‘links’ en de al te opzichtige omslag van ‘fellow-travellers’, die decennialang de communistische heilstaten hadden bezocht en opgehemeld.
Terecht, in mijn ogen, hekelde ze dan ook de blinde hypocrisie van de anti-kernwapen demonstraties, georganiseerd door het IKV en Pax Christi , en het afdoen van terechte kritiek op het sovjetsysteem als ‘vijandsdenken’. Nee, in Renate Rubinstein vond links in die dagen geen ideale partijgenoot.

Rubinstein schroomt niet man en paard te noemen. Met name Cuba-ganger Harry Mulisch. Met idealisme en heilstaten had ze helemaal niets en waar dit werd gepredikt kon ze verontwaardigd reageren. Een door belastingen beteugeld kapitalisme was altijd nog beter dan een falend en corrupt socialisme. Rubinstein was sceptisch tegenover wereldverbeteraars, maar liet zich toch ook verleiden mee te doen aan de gemeenteraadsverkiezingen, als lijstduwer voor Groen Amsterdam, de kleine milieupartij van Roel van Duyn. Rubinstein was al vroeg onder de indruk gekomen van de naderende milieucatastrofe, al bleef ze realistisch:
'De Groenen zijn ook levellers, maar ze willen dat iedereen arm wordt in plaats van rijk, wat ook inderdaad de enige oplossing is. Maar iedereen wil meer verdienen en niet minder. De mens wil racen. En dan heb je nog de derde wereld en de regenwouden. En met de wereldregering is het net als met Esperanto, hoe of dat ook gepropageerd wordt het kom er niet van. Met het milieu komt het nooit meer goed.' (Zomer, 99)

Haar columns over politiek, heersende gedachten en joodse zaken zijn scherp, prikkelend en voor mijn generatie nog heel herkenbaar. Wat minder kan ik met de stukken over kunst en letteren. Rubinstein was zeer onafhankelijk in denken en doen. Dat bleef ze, ook toen ze door haar ziekte MS in een rolstoel belandde en niet langer dan een paar uurtjes per dag kon werken. Ze was goed bevriend met Annie Schmidt en, zoals bekend, zeer goed met Simon Carmiggelt. Over F. Weinreb, voor wie ze zich jarenlang had ingezet, zegt ze: ‘Ik had bewondering voor zijn gedrag in de oorlog en ik had veel medelijden met hem vanwege de ongehoorde aanvallen die W.F. Hermans op hem deed. Maar een gevoel van vriendschap had ik eigenlijk niet voor hem.’ (Weinreb,163).

Het is jammer dat vooral dit dossier zo zwaar op haar naam is gaan drukken. Renate stond ergens voor en zette zich volledig in, vooral als er onrecht in het spel was. Dat gold ook voor haar positie ten opzichte van de staat Israël en de rechten van de Palestijnen. En hoeveel vrienden ze daardoor verloor, was voor haar geen punt van overweging. Grillig en onredelijk, werd ze genoemd. Ik zou zeggen: compromisloos, maar geen heilige. Dat wist ze zelf maar al te goed.

En nu wachten we nog op die alles onthullende biografie van Hans Goedkoop. En ik begrijp best dat het een heel lastige klus moet zijn.