Radio Hilversum 1940-1945 - Dick Verkijk (1974)
Nederlands
Journalistiek / Historisch
825 pagina's
Eerste druk: De Arbeiderspers,
Amsterdam (Nederland)
In dit op jarenlange, grondige studie en documentatie - inclusief tal van interviews - berustende boek, legt Dick Verkijk een stuk geschiedenis uit de periode 1940-1945 vast, dat nog slecht sporadisch werd doorgelicht. Het is een periode waarin tal van prominente figuren uit omroepkringen en verscheidene uitvoerende kunstenaars een rol hebben gespeeld die nog maar weinig bekend was. Het is overigens niet in de eerste plaats Verkijks bedoeling aan de kaak te stellen of beschuldigen. De feiten in dit onthullende, koel registrerende boek spreken voor zich. Het boek toont in elk geval aan dat de eerste millimeter concessie aan een totalitaire machthebber tot heilloze collaboratie kón leiden, terwijl het vak van programmamaker juist extra verplichtingen en waakzaamheid oplegde. Velen sloegen de weg naar collaboratie huns ondanks in, maar toch ook weer niet gedwongen. Met onverbiddelijk citaat en cijfer beschrijft Verkijk de feitelijke ondergang van de zelfstandige omroepverenigingen, het optreden van de gelijkgeschakelde Nederlandsche Omroep, de invloed van de NSB, de druk van de Duitsers, de schadeloosstellingsregeling, de Arbeidsdienst, het antisemitisme, de omroepers, de reportage-afdeling, de ss-rubrieken, de agrarische rubrieken, de Taalclub, de Duitse taallessen, de kleinkunstcursus, Frontzorg, Winterhulp, het Paulus de Ruitercabaret, de Nederlandsche Volksklanken, de orkesten, de reacties van luisteraars, de verbeurdverklaring van radiotoestellen, enzovoort.
Met grote precisie heeft Verkijk de situatie in omroepland beschreven vanaf de maanden voor de Duitse inval tot de bevrijding. Al in 1969 ontstond het idee voor het boek, dat in 1974 uiteindelijk van de persen kwam. De auteur wilde geen (nog levende) omroep-mensen beschadigen en liet het oordeel aan de lezer. Vele interviews en speurwerk in de archieven vormden de basis voor zijn boek. Merkwaardig genoeg kreeg hij geen toestemming voor inzage in het Rijksarchief in Den Haag. Mogelijk zijn er daarom nog delen van dit dossier onopgehelderd gebleven.
Buitengewoon merkwaardig was dat Avro voorman Willem Vogt nog vóór de invasie op de hoogte bleek en voorbereidingen had getroffen. De Duitse groep onder leiding van Arthur Freudenberg, die de opdracht had gekregen de leiding in Hilversum over te nemen, werd op 15 mei, de dag van de capitulatie, warm onthaald in de Avro studio, dames overhandigden bloemen aan de bezetters en dezelfde avond nog was de Avro alweer in de lucht met de vertrouwde stem van omroeper Guus Weitzel.
Een fragment:
“Het eerste wat Freudenberg vroeg toen hij de studio binnenstapte was: ‘Wo ist Herr Vogt?’ Er waren onder de Duitsers namelijk geruchten gegaan, dat KLM-directeur Plesman en Avro-directeur Vogt door de Nederlandse autoriteiten zouden zijn doodgeschoten.
Dat men zulks van Plesman dacht, lag enigermate voor de hand. De KLM-directeur had immers voor de oorlog en zelfs nog in september 1939 allerlei plannetjes bedacht, die een erkenning van de hegemonie van het nationaal-socialistische Duitsland inhielden. In dat verband had hij ook contact gehad met nazi-leider Göring, die hij persoonlijk kende. Maar waarom dacht men het ook van Vogt?
Louis Fréquin herinnert zich dat, toen hij op 9 mei 1940 voor een uitzending in de Avro-studio moest zijn (hij schreef onder de naam Willem de Wael), Vogt zeer nerveus was. Omstreeks elf uur ‘s avonds zei hij tegen Fréquin: ‘Ga maar gauw naar huis, vannacht gaat het gebeuren.' Ook de per 1 mei 1940 tot studiochef benoemde H.M.J. Koopmans weet zich haarscherp Vogts opmerking te herinneren enige dagen voor de 10e mei ‘dat we misschien binnen een paar dagen in de oorlog zitten’. Hij weet het zich daarom zo goed te herinneren, omdat Vogt de duidelijke indruk wekte er meer van te weten en het niet zomaar een vrijblijvende opmerking was.”
Toch blijft een oordeel van Verkijk over de man uit. Willem Vogt bleek in de oorlog ook wapens voor het verzet in huis gehad te hebben en had hiermee zijn leven gewaagd voor de goede zaak. Een dubbele loyaliteit, zou je kunnen zeggen. Heel veel dapperheid sierde de overige omroepmedewerkers, waarvan nog geen 20 % openlijk pro-Duits was, niet. Nog voor de capitulatie vluchtte het Vara bestuur. Meest gewetensvol was dominee Spelberg, secretaris van de VPRO, die in zijn radiopraatjes en in het blad Vrije Geluiden, verholen maar toch duidelijk stelling nam tegen het antisemitisme.
Er waren veel Joodse medewerkers in dienst van de omroep. In het KRO-orkest alleen al 15 Joodse muzikanten. Die werden niet op Duits bevel ontslagen maar al in oktober 1939 door de omroep zelf!!
Bij de Avro kregen al op 21 mei, slechts zes dagen na de capitulatie, de Joodse medewerkers de bons, zonder schadeloosstelling.
“En daar gingen ze: Jacob Hamel, Han Hollander, Max Tak, Ida de Leeuw- van Rees, Jettie Cantor, Chita (Boris Lensky), Albert van Raalte en Antoinette van Dijk. Huilend verlieten de ontslagmensen de Avro-studio. Of mevrouw van Dijk ook Joods was, wist Vogt niet zeker, maar hij heeft toen maar het zekere voor het onzekere genomen en ook haar maar ontslagen.”
De nazificatie van de Hilversumse omroep verliep stapsgewijs en sluipend. Steeds meer werd de omroep een propaganda-instrument in de handen van de bezetter. Weinig heldhaftig werkten de meeste vaste omroepmedewerkers (die een gezin moesten onderhouden) gewillig mee. Slechts sporadisch werd een uitzending gesaboteerd door het instarten van een verkeerde band of andere ‘technische storing’.
In 1941 werden de eigen omroepverenigingen opgeheven en werd een nationaal programma (Nederlandsche Omroep) ingevoerd onder centrale leiding. De omroepverenigingen hadden nu alleen nog de programmabladen, die onder strenge censuur stonden.
Ook nu ging het omroep-leven verder alsof er niets aan de hand was. Ik kom namen tegen als Hetty Blok, Wim Ibo en Wim Sonneveld. Ze werkten mee aan het Nationaal Programma. Het volk wilde immers geamuseerd worden. Jacques van Tol had zijn zondagmiddag-cabaret onder de naam Paulus de Ruiter: een puur antisemitisch programma.
Ik kan uren doorgaan over dit boek, dat met 825 bladzijden geen moment verveelt. Een veelomvattend werk, dat goed laat zien hoe het in Nederland tijdens de bezetting toeging: velen collaboreerden om het eigen vege lijf te redden, zeer weinigen waren echt actief in het verzet en durfden het aan een vuist te maken. De meeste Nederlanders probeerden er maar wat van te maken en stelden al te gemakkelijk hun principes bij.
Dat confronteert je met de vraag: wat zou ík gedaan hebben?
Hierbij de link naar de website van hoorspelen.eu om de serie te beluisteren:
Hoorspel Plus: Radio Hilversum 1940-1945 - hoorspelen.eu
Indrukwekkende documentaire, maar geen onthulling: de feiten waren al bekend bij Dick Verkijk die er in dit boek over schreef.
