Elektra - Sophokles (-410)

Ik vond dit wel een heel vermakelijk stuk. Net als zo vaak bij Sophokles is het allemaal wat melodramatisch, maar er gebeurt veel en draait ook om wat plot en minder om de monologen, en dat helpt in ieder geval om het leesplezier wat omhoog te krijgen. Er zit ook relatief veel zang in, dat komt met het lezen helaas weer minder goed naar voren. 3,5*.

Sophocles schreef de tragedie Elektra – die opvalt doordat het meer ‘actie’ bevat dan we bij tragedies gewend zijn – waarschijnlijk aan het einde van zijn leven, maar het heeft qua verhaal toch veel weg van Antigone, een van zijn eerste werken, ook al berust het verhaal van Elektra op Homerus’ overlevering (Odyssee) die van minder oude datum is dan de Thebaanse sagen omtrent Oedipus en zijn dochter Antigone: opnieuw gaat het om een jonge vrouw die in conflict komt met de wereldse macht van een usurpator. In dit geval heeft Agamemnon, om de vrouw Helena van zijn broer en koning Menelaos uit handen van de Trojanen te redden, zijn eigen dochter geofferd om de door hem beledigde godin Artemis tevreden te stellen, waarna zijn vrouw Klytaimnestra met haar minnaar Aigisthos hem na thuiskomst vermoord hebben en Aigisthos de nieuwe koning werd. Net als in Antigone is er de zus, in dit geval Khrysothemis, die zich ‘verstandig’ bij de situatie neerlegt omdat zij als vrouw toch niets kan uitrichten terwijl Elektra uitzinnig van woede en verdriet wraak zweert, dit niet onder stoelen of banken steekt en het risico neemt voor altijd opgesloten te worden door haar moeder en Aigisthos of te worden gedood als haar wraak mislukt omdat zij niet kan leven met deze schande en onder het bevel van de moordenaars van haar vader. Net als Antigone heeft zij een dubbel of zelfs drievoudig motief voor haar rebellie: het doet haar persoonlijk pijn dat haar vader is vermoord en ze haat haar moeder ervoor – in de psychoanalyse heeft dit geleid tot het Elektracomplex waarbij het meisje echter uit ‘penisnijd’ haar moeder haat en met haar vader naar bed wil, naast het Oedipuscomplex waarbij de jongen met zijn moeder naar bed wil – maar ze plaatst ook de goddelijke wet, die de misdaad wil wreken, boven de wereldse macht van in dit geval haar moeder en haar minnaar. En net als in Antigone speelt mee – in Elektra nog uitdrukkelijker – dat de troon van het huis van Agamemnon is gestolen door Aigisthos die er geen recht op heeft en de twee (overlevende) dochters ook weghoudt van mannen zodat zij geen zoon kunnen krijgen die de troon kan opeisen. Het gaat dus ook om het in stand houden van Agamemnons afstamming op de troon.

Overigens, Klytaimnestra claimt dat zij Agamemnon heeft vermoord om zijn moord op hun dochter te wreken maar gezien haar gedrag, ook naar de twee nog levende dochters, is het onwaarschijnlijk dat zij het verlies van die dochter echt betreurt en is het waarschijnlijker dat zij zich heeft laten leiden door Aigisthos die op de troon aasde. Bovendien heeft de zonnegod Apollo – die door zowel Klytaimnestra als Elektra te hulp wordt geroepen – door middel van een orakel Orestes, de broer van Elektra die zij heeft kunnen redden van de moordpartij door haar moeder en elders in veiligheid is gebracht, de opdracht gegeven Klytaimnestra en Aigisthos te vermoorden door middel van een list, waarmee duidelijk is aan wiens kant Apollo staat en wat de goddelijke wil is. De list is dat Orestes het nieuws laat brengen dat hij is omgekomen bij een sportwedstrijd waarna hij zelf de urn met zijn as komt brengen om zich dan kenbaar te maken als Orestes (hij is als jongetje weggegaan dus niemand, ook Elektra niet, herkent hem) en Klytaimnestra en Aigisthos af te slachten. Dit plotelement beeldt ermee uit wat denk ik het belangrijkste thema is: misdaad zal bestraft worden in welke zin zelfs een dode – zoals Agamemnon maar in zijn naam ook Orestes die als het ware in de plaats van Agamemnon opstaat uit de dood wanneer hij zich kenbaar maakt – wraak neemt. Daarbij moet niet elke moord worden gewroken – als Klytaimnestra stelt Agamemnon te hebben afgeslacht omdat hij zijn dochter heeft gedood, repliceert Elektra scherpzinnig en al enigszins in de geest van Kants categorisch imperatief dat als zij dat principe tot wet wil maken zij dan als de moordenaar van Agamemnon als eerste aan de beurt is om te worden gedood – maar slechts die moorden die niet door de goden zijn gewild dus die niet rechtvaardig zijn. Dat wekt Plato’s vraag op of iets goed is omdat de goden het willen of dat de goden iets willen omdat wat ze willen goed is: je krijgt de indruk uit de tragedies dat dat altijd twee kanten zijn van dezelfde medaille dus geen tegenstelling. Net als in Antigone (en de tragedie in het algemeen) is de boodschap dat de goden altijd gelijk hebben zodat je – ook al ben je koning – beter niet tegen de goddelijke wet in kunt gaan als je het er levend af wilt brengen.

Eerder had Aeschylus het verhaal verteld als het tweede deel, Offerplengsters, van zijn trilogie Oresteia waarmee hij in 458 v.C. de eerste prijs won. Zoals gebruikelijk bij Aeschylus is er zelfs in dit verhaal weinig actie en vooral jammerklacht. Er is zelfs verrassend weinig conflict want iedereen is opmerkelijk eensgezind in hoe vreselijk het Lot en hoe onafwendbaar het Recht (de wraak) is. Inhoudelijk zijn er een aantal kleine verschillen met het verhaal van Sophocles die de boodschap vooral duidelijker maakt. Zo wordt herhaaldelijk benadrukt dat we te maken hebben met eindeloze herhaling: moord op moord, list om list (dat is de wijze van moord), elke bloeddruppel eist nieuw bloed, op elke oude vloek komt een nieuwe vloek, etc. zodat het stuk eindigt met de woorden “Wanneer toch wordt de reeks voltooid? Of eindigt, na verpozen, nooit Geweld en Vloek en Nood?”. De herhaling is zelfs een identiteit: “Niet ik maar gijzelf wordt uw eigen moordenaar” want elke moord impliceert dat ook de moordenaar wordt vermoord. Ook Orestes is dan ook niet vrij na zijn moord: hij wordt krankzinnig en ziet de wraakgodinnen al verschijnen die als bloedhonden op hem afrennen. De boze droom van Klytaimnestra is bij Aeschylus duidelijker en wordt ook uitgelegd: zij droomde dat ze een slang baarde, hetgeen op Orestes wijst. Maar vanwege het spiegelbeeld van de moorden noemt het koor haar en Aegisthus eveneens het slangenpaar waarvan Orestes de kop afsloeg. Ook de kern van de plot, waarin Orestes het nieuws brengt dat hij dood zou zijn waarmee hij door zichzelf Agamemnon uit de dood opwekt, is duidelijker want gaat bij Aeschylus vooraf door een uitvoeriger cultusgebed van Orestes bij het graf van Agamemnon waarmee de geest van Agamemnon wordt opgeroepen, waardoor Orestes de kracht vindt zijn moeder te vermoorden en waarmee Orestes uitdrukkelijker het instrument van Agamemnon en de goden wordt en na de moord op Aegisthus zegt de dienaar nog eens expliciet “De doden brengen om wie levend is”. Opvallend is dat Orestes eigenlijk zijn moeder niet wil vermoorden bij Aeschylus: hij doet het uit angst voor het orakel dat hem dit opdroeg en hem gruwelijke straffen in het vooruitzicht stelt als hij het niet doet, zodat hem moed ingesproken moet worden. Waar bij Sophocles Orestes eerst Klytaimnestra en daarna Aegisthus vermoordt, ligt bij Aeschylus alle nadruk op de tragische moedermoord die dan ook als laatste komt. Anders dan bij Sophocles wordt de vrouw als de bron van het kwaad aangewezen – de tragedie is misogyn – en dus ook Klytaimnestra als de kwade genius achter Aegisthus’ moord op Agamemnon.

De trilogie van Aeschylus geeft nog een interessante wending aan het verhaal, precies omdat die de in het geding zijnde vraag naar rechtvaardigheid beantwoordt: Orestes moet na de moord op zijn moeder Klytaimnestra zelf vluchten (geholpen door Apollo), achtervolgd door de wraakgodinnen die de moord op Klytaimnestra willen wreken; in het derde deel van de trilogie besluit de godin Athena tot de eerste rechtbank in Athene met als uitkomst dat Orestes geen straf wordt opgelegd (dat ook wel is opgevat als de uitdrukking van de transitie van het oude moeder-recht naar het nieuwe vader-recht in Griekenland in de tijd van Aeschylus zodat vadermoord nu als erger geldt dan moedermoord). De eeuwige cirkel van persoonlijk uitgevoerde bloedwraak – waardoor de ‘vloek’ of boete van moord op moord ook van generatie op generatie wordt doorgegeven – wordt zo gestopt door het democratische instituut van rechtspraak door een onafhankelijke jury.

Sophokles brengt hij zijn versie van het bekende verhaal van Elektra en haar broer Orestes. Zij nemen wraak op hun moeder Klytaimnestra voor de moord op Agamemnon. Elektra is een passieve heldin, want ze wacht op haar broer Orestes en zet hem aan tot de moord. Naar haar is het elektracomplex genoemd - een dochter die in opstand komt tegen haar moeder.

Er is eenheid van tijd, plaats en handeling. Alles vindt plaats binnen de stad Argos in het koninkrijk Mykene. Het neemt minder dan een etmaal in beslag, al zijn er wel monologen met analepsis - een sprong terug in de tijd. Alles draait rond één centraal conflict, met de vergeldingsmoord als climax. Een klassiek plotelement is de herkenning. Orestes wordt herkend aan een haarlok en aan een ring.

Elektra’s zus Chrysothemis lijkt zich te onderwerpen, al is haar houding dubbelzinnig. De “pedagoog” is een soort wijze mentor die de leugen verspreidt dat Orestes dood is. Het koor, de “vrouwen van Mykene”, geeft commentaar en sympathiseert met Elektra. De opvatting bestond dat het menselijke lot bepaald werd door de wil van de goden, maar die konden gunstig gestemd worden door middel van offers.

De originele tekst is volledig in verzen geschreven, met vooral jambische trimeters. De koorgedeelten werden gezongen. Alle elementen van de klassieke tragedie zijn aanwezig, en de invloed door de eeuwen heen was enorm. De interessantste bewerking is de opera van Richard Strauss, op een libretto van Hugo von Hofmannsthal.