Is God Terug? - A. van de Beek (I) (2010)

Vorig jaar nog kreeg theoloog Bram van de Beek de oeuvreprijs in de Nacht van de Theologie. Een prijs die slechts eenmaal in de tien jaar wordt uitgereikt. Hiervoor had de deze week overleden Huub Oosterhuis de eer de prijs in ontvangst te nemen. Je moet er dus nogal wat voor doen. Aan productiviteit geen gebrek bij van de Beek. Gepromoveerd als bioloog en tweemaal als theoloog, schreef hij meer dan 6000 pagina's aan theologie - artikelen niet meegerekend! Als hoogleraar in Leiden en Amsterdam schreef hij een dikke stapel boeken over schepping, God en de christologie. Daartussendoor vond hij kennelijk ook nog de tijd een paar korte, meer persoonlijke en niet-wetenschappelijke werkjes naar de uitgever te brengen.

Dit vlugschrift is er één van. Een hartenkreet, als ik het goed begrijp. In de jaren na de millenniumwisseling was het na lange tijd weer hip om het in publieke debatten over God te hebben. Ik denk aan de gegroeide belangstelling voor spiritualiteit en ook in de kerken klonk de optimistische kreet: God is terug! Het idee God sloot aan bij een algemene menselijke behoefte aan zingeving.

Bram van de Beek gaat hier dwars tegenin. Hij gelooft er niets van dat God terug is. Zolang het gaat over God als je ‘vriendje’, die je nooit tegenspreekt en altijd bij je is, hebben we het over een projectie van de eigen geest. Met de God van de apostelen en profeten heeft dat allemaal niets te maken. Religiositeit is dus eerder een geloof in jezelf dan dat je van de de andere kant iets wordt aangezegd. Alles wat ‘van boven’ gezegd wordt, komt ‘van beneden’, valt hij theoloog Kuitert bij, maar dat kan alleen omdat God al beneden geweest is. In de gestalte van een man aan het kruis.

Van de Beek hakt er flink in met zijn stellingen. Van popularisering van de kerkdienst om mensen te trekken, verwacht hij niets. En ik denk dat hij daarin wel gelijk heeft gehad. Vanaf het moment dat de kerk uitverkoop ging houden is het nog nooit zo snel gegaan met de kerkverlating. Dagelijks schrijven 150 mensen zich uit bij de Protestantse Kerk Nederland.
In rap tempo daalt het kerkbezoek. En dat terwijl de dominee nog zo zijn of haar best doet met mooie verhaaltjes. Er is geen redden meer aan. Van de Beek ziet het scherp en is best ongenuanceerd in dit pamflet. Je proeft de spanning van een tijd die verandert. Hartstochtelijk geschreven, al kan ik het lang niet altijd met hem eens zijn, hij durft het wel te zeggen.