Citroeninkt - Maral Noshad Sharifi (2023)

Indrukwekkend en ontroerend boek. Vooral knap hoe beknopt Noshad Sharifi het heeft kunnen houden bij het beschrijven van de vele moeilijke ervaringen als mens/vrouw met migratieachtergrond, zonder te verdwalen in lange, geëngageerde analyses. Haar journalistieke kwaliteiten helpen zeker mee. Dit houdt het licht en behapbaar, en vergroot bovendien de zeggingskracht.

Zoals ze zelf ook aangeeft, is dit vooral een boek voor witte Nederlanders om te lezen.

Wrijvende vrijheid

In 'Citroeninkt' (2023) krijgt de Iraanse Nederlander Talar een ingrijpend telefoontje dat de gezondheidssituatie van haar moeder Sepideh verslechtert. Ze moet met spoed uit Cuba terugvliegen naar Nederland om mogelijk afscheid van haar te nemen. De herinneringen van Sepideh liggen aan gruzelementen, want haar geestelijke vermogens zijn aangetast door de ziekte. De ik-verteller Talar veegt naarstig de scherven bij elkaar om de geheimtaal te ontcijferen. Zoals ze ooit als meisje geheime teksten schreef op witte papieren vellen, die alleen konden worden ontcijferd met citroeninkt. Een middel om een stem te geven aan de verborgen lagen van trauma's waar nooit over gesproken kon en mocht worden. Door de fysieke afstand en de mentale aftakeling van 'maman' dreigt de jonge vrouw een essentieel stukje van haar Iraanse identiteit te verliezen.

Laagje voor laagje roept Talar de vrouwen op die haar hebben gevormd. Zij die op kantelpunten voor zichzelf kozen en tegen de keer in durfden te gaan, die hun goede naam - en soms zelfs hun eigen veiligheid - op het spel zetten om veranderingen af te dwingen. Leven in vrijheid, maar niet tegengehouden door de verkeerde beslissingen van mannen of het Iraanse regime. Zo koos grootmoeder Dana ooit ervoor om een ongelukkig huwelijk te beëindigen, terwijl ze ongegeneerd trouwde uit liefde. Het zou haar roddel en hoon opleveren, maar ook financiële welvaart en een hoger sociaal milieu. Maar grootmoeder Dana zag met lede ogen aan hoe dochter Sepideh zelf niet koos voor een welvarende huwelijkspartner, maar voor een activistische arbeider uit een lager milieu. Haar eigen vrijheidsstrijd lag elders.

Het vluchttrauma heeft diepe sporen achtergelaten op de ik-verteller. Talar werd als jong meisje op sleeptouw meegenomen door een hoogzwangere moeder, terwijl ze opeens alles wat ze kende achter zich moest laten. Van het stedelijke leven uit Teheran naar de streng christelijke omgeving van Moerkapelle, waar mensen zoals zij niet altijd welkom waren. Op afstand ziet zij haarscherp de wrijving tussen moeders en dochters: eerst tussen grootmoeder Dana en moeder Sepideh, maar daarna met haarzelf. Hooggespannen verwachtingen over academisch succes. Onbegrip over relatiekeuzes en jeugdige verlangens. Moeilijkheden om elkaar te begrijpen. De geheimtaal die nodig is om elkaars eenzaamheid te overbruggen.

'Citroeninkt' (2023) leest als een diep persoonlijk boek. Misschien door de autobiografische invloeden die Maral Noshad Sharifi erin schreef, maar zeker ook door haar no-nonsense schrijfstijl. Kaal en zonder opsmuk, maar vooral pijnlijk en direct. Soms is de algehele opbouw een tikkeltje te fragmentarisch en de psychologische opbouw had beter gestroomlijnd kunnen worden, dat wel. Maar Sharifi weet haarscherp de wrijving en het onbegrip te schetsen tussen verschillende generaties. Zonder te vervallen in exotische clichés over mysterieus Iran of onmenselijk sterke Iraanse vrouwen. De vrouwen hebben hun eigen onhebbelijkheden, irritante eigenschappen en zijn gevormd door hun diepe trauma's. Ze zijn eerst en vooral feilbare mensen en daarna pas een symbool voor iets anders. Hun pijn én kracht openbaart zich juist door de hoge prijs die zij moesten betalen voor hun vrijheid.