El Otoño del Patriarca - Gabriel García Márquez (1975)

Het meest bittere boek dat ik tot nu toe van Marquez gelezen heb, over paranoia en eenzaamheid die de patriarch aansporen tot gruwelijk machtsvertoon.

Marquez schetst een tragisch portret waarin hij enerzijds de gruwelen van Latijns Amerika aanstipt en de gewetenloosheid waarmee de generaal omspringt met zijn macht, terwijl hij anderzijds in het hoofd van deze tiran kruipt om naar een oorzaak voor deze verschrikkingen te zoeken. Zonder dat Marquez zijn daden probeert goed te praten, zie je hierdoor wel een aanleiding en geeft hij extra diepte aan dit horrorverhaal.

Het boek mist dan wel de magisch realistische (en sprookjesachtige) stijl van zijn andere boeken, maar doordat hij zijn (pagina-lange) zinnen vangt in prachtig literaire beeldspraak, leest ook dit boek weer weg als een pareltje. 4*

Ik ben een groot fan van Honderd Jaar Eenzaamheid en Liefde in Tijden van Cholera. Ik heb ook Kroniek van een Aangekondigde Dood en de bundel De Uitvaart van Mama Grande van hem gelezen en heb me nu dus aan De Herfst van de Patriarch gewaagd.

Ik vond dit absoluut niet makkelijk te lezen. Ik heb me er doorheen geworsteld zonder de helft van de tijd te begrijpen wat er nou precies aan de hand was en wanneer het zich allemaal afspeelt en wie dingen zegt of denkt. Er wordt vaak gerefereerd naar eens 'wij', 'ons' of 'ik' maar dit lijkt geen vaste persoon of groep te zijn en wordt ook nooit verklaard.

Er zitten wat mooie passages in dit boek, bijvoorbeeld over de zee, maar in de brij die dit boek is, komen die niet volledig tot hun recht. Had toch wat meer punten gebruikt, Don García Marquéz, dan had het wellicht makkelijker te lezen geweest.

Erg knap boek van Márquez. Ik schat dat er nog geen twintig punten voorkomen in een hermetische stroom van zinnen, een stroom waardoor je je als lezer alleen maar kan laten meevoeren en die je in zekere zin gevangen houdt. Het is echt moeilijk om een plaats te vinden om het boek te onderbreken, en andersom is het zo dat als je weer begint te lezen je er direct weer middenin zit.
Wat ik verder heel knap vond is het tijdsverloop, die aan de ene kant een bepaalde chronologie bevat maar die aan de andere kant ook naar alle zijden uitwaaiert. Het verhaal is echter verankerd in de bijna onbestaanbaar lijkende dood van de generaal en naar dit punt keert elk hoofdstuk dus ook terug.
De thematiek is zeer boeiend en Gabriel Garcia Márquez slaagt er met verve in om de tragiek van de patriarch inzichtelijk te maken. De dictator is als mens een gevangene van zijn macht en als machthebber gekooid door zijn mens-zijn. Wat overblijft is een zielige oude man die verschrikkelijke dingen doet zonder dat hij goed weet waarom. Ook de hele machinerie van een dictatuur, waarin zaken hun eigen dynamiek krijgen zonder dat de dictator daar eigenlijk nog zelf invloed op heeft, vond ik erg treffend (Alexijevitsj haalt in Het einde van de rode mens een anekdote aan over Stalin die zijn zoon of kleinzoon uitlegt: ik ben Stalin niet, dát is Stalin, waarbij hij op een portret van zichzelf wees).
Zoals mijn bovenbuurman al stelt leest het boek niet heel gemakkelijk en echt groots wordt het ook nooit, hoewel de scènes rondom en ook vooral na de dood van de moeder erg fraai zijn. Verder gewoon een goed boek zoals je dat mag verwachten van Márquez. Dat alle alleenheersers op de wereld dit maar mogen lezen.

Onlangs aan begonnen; nu ik voornemens ben om weer wat uit Latijns-Amerika te lezen. Ik trok het boek op een zondagmiddag uit de kast en las de eerste paar pagina's die zeer tot de verbeelding van de romantische wereld van Latijns-Amerika sprak: namelijk van een geordende chaos en lethargie. Een wereld die verlamt is door lome corruptie en een permanente staat van complete afbraak. Een wereld waarin elk initiatief van progressie in de kiem wordt gesmoord. Een wereld waarvan ik kan dromen en terdege doet beseffen dat ik blij zou moeten zijn dat ik daar niet daadwerkelijk in vertoef.

Ik begreep ergens dat De Herfst van de Patriarch zou zijn geïnspireerd op de dictatuur van Porfirio Díaz [1830-1915]. De Mexicaanse dictator die dertig jaar lang aan de macht bleef en mede de aanleiding was voor het uitbreken van de Mexicaanse Revolutie in 1910, daarop naar Parijs vluchtte en aldaar stierf. De man van wie ik naar het graf zocht op de begraafplaats Père-Lachaise; en er thuis achter moest komen dat hij op de andere begraafplaats in Montparnasse is begraven.

Helaas is de stijl van De Herfst van de Patriarch, wat eerder is aangekondigd, vrij onnavolgbaar en nu ik poog om het ook al zware werk Swanns Kant Op van Marcel Proust tot een goed einde te brengen - nog zo'n dikke honderd pagina's; denk ik erover deze even te parkeren en te hervatten in combinatie van het lezen van een ander boek die minder het concentratievermogen tart. Wordt vervolgd.

In eindeloze zinnen glijdt het leven van een dictator, een eeuw aan de macht, voorbij. Zonder adempauze, vol wendingen en toch ook weer een status quo verbeeldend van dictatoriale bewinden die eender zijn. De dictator die in een bubbel van eigen gelijk en machtsmachinaties leeft. Márquez beschrijft situaties die doen denken aan The Truman Show; de dictator als een figuur in een geënsceneerd schouwspel waarin een absurde mythe wordt hooggehouden. En dus is de dictator als enige in het land niet op de hoogte van spotliedjes die over hem gezongen worden, en wordt de markt ontruimd als hij daar een zogenaamd ongedwongen wandelingetje maakt. Het is alsof de dictator de rol speelt die van hem verwacht wordt. Pas als hij er bij momenten in slaagt dat los te laten krijgt hij een menselijker gezicht. Toch is het voor mij de stijl, de rijstebrij aan bizarre gebeurtenissen en kleurrijke details, die me belemmert tot relevante inzichten te komen over de thema’s. Het glipt me allemaal een beetje door de vingers en ik vermoed dat ik me al snel weinig meer zal kunnen herinneren van deze roman. Vergelijk dat met Het Feest van de Bok van Mario Vargas Llosa, naar mij mening rond een soortgelijk thema veel beklemmender en inzichtrijker.

Misschien deze nog proberen?

Ik was eigenlijk voorzichtig de conclusie aan het trekken dat Márquez niet zo aan mij besteed is... (Bolivar lijkt me dan wel weer een interessant persoon om over te lezen)

Ah maar nu prikkel je me Raskolnikov. De herfst van de patriarch vind ik niet representatief, of in elk geval hoort het bij het meer ondoordringbare deel van het oeuvre van Márquez. Ik heb even een snelle zoektocht gedaan naar de twee titels die je tenminste gelezen moet hebben alvorens je de conclusie mag trekken dat deze auteur niet aan je besteed is. Eén van die titels heb je gelezen en terecht op 4* getrakteerd. Dan blijft over z'n meesterwerk: Liefde in tijden van cholera, wat ook meteen even een van de fijnst lezende meesterwerken van de wereldliteratuur is. (Vergeet Bolivar voorlopig, dat is meer voor de liefhebbers.)

De meer experimentele vorm van De Herfst was juist een reden om het toch weer eens te proberen nadat Honderd jaar Eenzaamheid voor mij ploeteren was (inderdaad was ik daarvoor veelbelovend begonnen met Kroniek). Het kan zijn dat laagdrempeliger Márquez me beter ligt. Liefde staat al een tijdje in de kast, dus het zal er vast nog wel eens van komen.

Hannah Arendt concludeerde dat het totalitaire systeem opgebouwd is rond de wil van de 'grote leider'. Het systeem is hierdoor een ratjetoe aan losse, ineffectieve organisaties. Een (rigide) taakverdeling veronderstelt namelijk dat de leider zijn macht verdeelt. Daarom benadrukken totalitaire ideologiëen dat ze een beweging zijn. Een samenleving is echter te complex en te veelomvattend om te worden aangestuurd middels het oordeel van één persoon. In de praktijk gokt men dan maar wat het oordeel van de leider zal zijn. (1)

Gabriel García Márquez laat zien tot welke absurditeiten dit leidt en welk psychologisch effect dit heeft op de machthebber. Enerzijds wordt elk bevel opgevolgd. Zelfs gruwelijkheden, zoals het vierendelen van terroristen of het opdienen van het stoffelijk overschot van een generaal, worden volgzaam uitgevoerd. Anderzijds wordt de dictator geconfronteerd met handelingen die ongevraagd in zijn naam zijn uitgevoerd. Tevens wordt een behaaglijk rad voor zijn ogen gedraaid. Aardigheden worden geveinsd uit angst voor gruwelijkheden. Zelfs zijn grote liefde manipuleert hem om het katholieke belang te dienen. De dictator is als het ware de hoofrolspeler in een toneelstuk dat nooit eindigt ("Never a honest word, but that was when I ruled the world")(2) Dit voedt weer de paranoia van de patriarch; hetgeen weer leidt tot gruwelijkheden... en eenzaamheid; vooral heel veel eenzaamheid!

Het taaie, welhaast puntloze, taalgebruik zorgt vervolgens voor een bedrukkende sfeer. De lezer wordt evenzeer opgesloten in een geconstrueerde wereld, waarin veel gebeurd, maar waar alles stagneert. Je snakt naar verlossing: een adempauze! Hierdoor vond ik het boek ook ietwat frustrerend. Een coventionele opzet was plezieriger geweest; de thema's van het verhaal zijn zonder opsmuk namelijk evenzeer intrigerend! Niettemin is het tekenend voor het schrijverstalent van Gabriel García Márquez dat het plot nergens onbegrijpelijk wordt en dat ik het boek - ondanks de moeizame leeservaring- voldaan afsloot. Niet makkelijk, maar wel mooi, is dan ook mijn eindoordeel.