Lessons - Ian McEwan (2022)

Straks komt deze schrijver nog even aan het woord in een item op Nieuwsuur (NPO2).

Ian McEwan draagt dit boek op aan zijn halfzus Margy Hopkins, halfbroer Jim Wort en volle broer David Sharp. Zij zijn te herkennen als Susan, Henry en Robert. Veel auto biografische elementen worden in dit boek verwerkt, zoals de thuissituatie bij de McEwans, een dominante vader die zich via het leger uit de sloppen van Glasgow omhoog weet te werken en uiteindelijk als majoor eindigt. Een onderdanige moeder, Henry en Sue worden om onduidelijke redenen door de grootouders opgevoed, zodat de hoofdpersoon Roland zonder zijn broers en zus wordt grootgebracht. Hij groeit op in Libië. Terug in Engeland gaat hij naar de kostschool waar hij wordt verleid door de muzieklerares Miriam Cormell en mede daardoor het eindexamen niet haalt. Roland is een niet al te ambitieuze man, dit in tegenstelling tot zijn Duitse vrouw Alissa, die het gezin verlaat om een wereldberoemd schrijfster te worden en daar ook in slaagt. Roland draait op voor de opvoeding van hun zoon Lawrence en ofschoon Alissa hem minacht en een luchtfietser noemt, als vader doet hij het goed. Een heel leven van Roland trekt aan je voorbij van 1948 tot 2022. Ian McEwan is een babyboomer en dit is een boek over een boomer en dus voor veel hedendaagse senioren heel herkenbaar. Hopelijk kunnen jonge mensen zich ook vinden in dit verhaal.

Voor een man op leeftijd is de output van Ian McEwan nog best hoog. De kwaliteit van zijn latere werken verschilt nogal, maar het is altijd goed leesbaar, inhoudelijk boeiend, en niet vastgeklonken aan een enkel genre. Lessons is toch weer een verhaal apart, in de zin dat het wat meer aansluit bij McEwans grote werken als Atonement, Enduring Love en On Chesil Beach. Net iets ambitieuzer van opzet, net wat scherper geschreven.

Met Lessons keert McEwan min of meer terug bij het belangrijkste thema van Atonement: het schrijverschap. Waar Atonement ging over schrijven (of kunst in het algemeen) als manier van boetedoening en troost, gaat Lessons over de verantwoordelijkheden van de schrijver. Mag een schrijver ander mensen laten lijden onder zijn schrijverschap en mag een schrijver zijn eigen omgeving in een verhaal verwerken? Dit thema komt op meerdere manieren terug in dit boek: een van de hoofdpersonen keert haar verantwoordelijkheden de rug toe om te gaan schrijven en om haar eigen leven en dat van haar voormalige familie in een boek te verwerken. De schrijver McEwan doet hier in wezen hetzelfde, want Lessons is tot op zekere hoogte autobiografisch.

Boeiende kost, maar zo goed als Atonement wordt het niet. Dat boek was een veel coherenter geheel terwijl Lessons een wat fladderige structuur heeft. Ook was de plot van Atonement stukken spannender en meer meeslepend dan dat van Lessons. Bovendien krijgen we in Lessons heel wat geschiedenislessen te verwerken die hoewel boeiend intussen overbekend zijn: van de dappere studenten van die weisse rose tot Tsjernobyl tot de val van de muur en de pandemie.

Ondanks die paar minpuntjes is het wel een heerlijk boek om te lezen. McEwans schrijverschap blijft van een meesterlijk niveau, zijn psychologisch inzicht gaat diep, de flarden van humor zijn lekker Brits en dat Britse geldt ook voor de manier waarop hij de lezer steeds weet te ontroeren. Lessons haalt het wat mij betreft net niet bij zijn vroegere geweldige werk, maar heeft me tegelijkertijd vele uren leesplezier bezorgd. En een beetje spijt dat ik vroeger nooit pianolessen heb gehad, dat ook.

Moeizaam leesbaar maar goed boek. Er zijn veel onnodige 'informatie' zijsprongen die voor mij de leesbaarheid uit het boek halen. Haal dit eruit en je hebt een boek van 350 pagina's die van begin tot eind mij persoonlijk had geboeid.

Pfff… dit boek puilt uit van de thema's en verhalen. Er lijken wel 4 à 5 boeken in te zitten. Drie Engels-Duitse allianties, verstoten of achtergelaten kinderen, een té pril seksueel avontuur, bespiegelingen over schrijven, het kunstenaarschap tout court en de offers die daarvoor moeten/mogen/kunnen opgebracht worden. En of het dat allemaal wel waard is. Want wat is het meeste waard, het geluk van een grootse nalatenschap of de warmte van een kinderhand in een gerimpelde opahand? En hoe zit het nu met heel dat woke-gedoe? Uiteraard geeft McEwan hier allemaal geen klinkklaar antwoord op, omdat die antwoorden gewoon niet bestaan, maar wel context en nuancering. Ondertussen geeft de schrijver ons ook nog wat geschiedenis van de 20ste eeuw mee… pfew.

Roland Baines is een wat droeve figuur. Een 'loser' zou je met wat slechte wil kunnen zeggen, of misschien eerder een procrastinator, hoewel hij best wel prettige, unieke ervaringen heeft gekend. Natuurlijk te beginnen bij de pianolessen. Een heel boek als ambigu gegeven over dit verhaal zwevend. Want ja, het IS uiteraard een misdrijf wat Miriam Cornell doet, dat wordt ook zo in het boek door alle partijen erkend. Maar tenslotte was er ook liefde in het spel. Die onverklaarbare kracht die mensen drijft om dingen te doen die je niet zou moeten doen. Het woord wordt niet uitgesproekn, maar dit is natuurlijk wettelijk gezine gewoon pedofilie. Maar ja… draai de geslachten om en iedreen of ik zal maar voor mezelf spreken, als witte boomer: draai de geslachten om en je denkt 'bah, walgelijk', nu heb je als man iets van 'lucky bastard, die Roland', want hebben de meeste pubers niet ooit fantasieën gekoesterd bij veel rijpere dames? Enfin… Zo moet je in dit boek toch geregeld in de spiegel kijken.
Ook de verschillende kijk van Roland en Lawrence op Alissa die afrekent met haar ouders. Hier heb je de 'vroeger was dat gewoon zo' tegenover 'het was fout want de persoon in kwestie ervoer dat zo'… en weer is voor beide standpunten iets te zeggen. Zo zoekt Mcewan naar balans in een wereld die steeds verder polariseert in uitersten. Hoe kan je gelukkig zijn in een wereld waar we het enerzijds materieel nooit beter gehad hebben, maar die wel op het punt staat te ontploffen (of daar heeft het toch alle tekenen van en dan heeft Trump II niet eens het einde van dit verhaal gehaald.
En ben ik niet evengoed, zoals de meeste mensen, net als Roland: iemand die door toevallige gebeurtenissen een leven voor de voeten gegoiid krijgt waar ie zelf opvallend weinig zeggenschap in lijkt te hebben. De mythe van het maakbare geluk doorprikt en ja, hier wordt ook nog eens de theorie van de triljarden mogelijke alternatieve universa/levenslijnen aangeraakt.

McEwan smeedt al deze verhalen, thema's en geschiedenis naadloos aan elkaar. Het is uitmuntend vakmanschap waar ik veel plezier aan beleefd heb. Een prima boek om mee te hebben als je enkele dagen in het ziekenhuis ligt. De thema's blijven ook allemaal best nagloeien, maar het is allemaal vooral heel degelijk. 'Een degelijk meisje'. Degelijk is oké, maar nergens is het wow of OMG. Ik registeer en waardeer, maar tintelen blijft achterwege. Wat jammer is voor dit 'meesterwerk' in feite.

Nu het vergrootglas in onze hand steeds de rampzalige berichten uit heel de wereld algoritmisch uitvergroot, toch maar naar die kinderhand zoeken. Count your blessings!

PS. Een puntje van… kritiek? Ik vond het vreemd dat Alissa alle banden met haar verleden doorknipt, daar in interviews met geen letter over wil reppen, maar dan wel gewoon haar eigen naam aanhoudt en later zelfs warempel nog haar memoires schrijft en alsnog alles in the open gooit.

Ik heb toch het idee dat McEwan met dit idee afrekent in de finale (verrassend positieve) confrontatie met Alissa. Die lacht hem gewoon weg: 'verwerken' is één ding, 'voor waar annemen' is iets anders. De schrijver lijkt niet te begrijpen dat lezers fictie niet kunnen onderscheiden van realiteit. Ik denk dat hij hier een beetje afstand wil nemen van te ver gaande interpretaties zonder dat hij het zelf expliciet moet uitleggen.


Twee zaken: in het boek bestempelt ze hem als een luchtfietser (wat trouwens waar is), anderzijds is hij de enige man die ze ooit echt bemind heeft (zegt ze, maar ze hoeft het niet te zeggen en toch zegt ze het). Dus ik denk dat het wel meevalt met die minachting.
Misschien lees ik er teveel in, maar: vraagt McEwan zich in dit boek ook niet luidop af wat het belangrijkste en meest waardevolle is? De grote nalatenschap of het kleine gezinsgeluk. Nu ja, onmogelijk te beantwoorden, maar wel een interessante vraag. Ik ben alvast blij mety al die egoïstiche klootzakken van kunstenaars