Darabokra Szaggattatol - Miklós Bánffy (1940)

Uiteengescheurd is een grafrede. Nu geldt voor de hele Transsylvaanse trilogie dat het één groot in memoriam is voor de belle époque, maar in de eerdere delen kon je dat soms nog vergeten. Ook tijdens het lezen van dit laatste deel probeerde ik dat, met wisselend succes, maar het einde is onafwendbaar. Toch nog onverwachts rijdt de trein het ravijn in.

De bals, jachtpartijen en ontwikkelingen op de huwelijksmarkt zijn naar de achtergrond verdwenen. Af en toe krijgen we een mooie scène voorgeschoteld die niet had misstaan in Oorlog en Vrede, zoals twee opgewonden standjes die een duel arrangeren tijdens een diner ter ere van de oprichting van de liga tegen het duelleren. Toch zit er vaak een tragische bijsmaak aan: personages beseffen niet hoe vruchteloos en hypocriet hun verzet tegen verandering is.

Hoofdpersoon Bálint Abády lijkt in de loop van de jaren zijn politieke ambities wat te hebben bijgesteld. Hij volgt de chaotische ontwikkelingen in Europa op de voet, maar heeft inmiddels geleerd dat het hopeloos ineffectieve Hongaarse parlement het tij niet ten goede zal kunnen keren. Hij richt zijn inspanningen nu vooral op Transsylvanië, wat meer effect heeft maar toch niet zonder gevaar blijkt te zijn. Overigens noemt Bánffy heel achteloos zijn eigen naam als een van de initiatiefnemers van de Transsylvaanse beweging; een terloopse herinnering aan hoezeer Abády op de schrijver is gebaseerd.

Waar de ontwikkelingen in de politiek duidelijk de slechte kant op gaan, lijkt Bálints persoonlijke leven in rustiger vaarwater te zijn gekomen. Tot mijn niet geringe opluchting blijkt hij te hebben afgezien van een verstandshuwelijk met Lili en keert hij snel terug bij Adrienne. Hun relatie wordt een min of meer geaccepteerd publiek geheim en uiteindelijk lijkt het paar zelfs te kunnen trouwen. Ik zou beter moeten weten dan hoopvol zijn; natuurlijk blijft het vaarwater niet rustig! Hoe vaak kan het hart van de arme Bálint nog gebroken worden?

Het persoonlijke drama blijft niet beperkt tot Bálint. Ondanks duidelijke voortekenen was ik geschokt door de zelfmoord van de sympathieke Gazsi, des te meer omdat het redelijk vroeg in het boek plaatsvindt, als alles nog redelijk zonnig lijkt. Voor László wordt het natuurlijk nooit meer zonnig, maar ook het einde van zijn verhaallijn raakte me onverwacht hard. Ik vind het wel erg jammer dat we Klára Kollonich helemaal niet meer terugzien. Sowieso mis ik wat personages uit eerdere delen. Dat is mijn enige grote punt van kritiek.

En dan het einde… Het is uitstekend gedaan maar tegelijkertijd zo onbevredigend. Ik zei al dat Uiteengescheurd een grafrede is, en op het laatste hoofdstuk is die vergelijking het meest van toepassing. Schrijver en hoofdpersoon lijken volledig samen te smelten als Bálint vrij letterlijk zijn leven en de wereld die hij kent nog eenmaal overziet, beseffende dat de oorlog aan dit alles een einde zal maken. Ik snap dat dit een goed moment is om te stoppen, maar ik was eigenlijk nog niet klaar voor het afscheid. Uiteengescheurd laat me in rouw achter.

Het laatste deel, het minste deel. Als dit een onderdeel was van één groot boek dan had ik hier nog wel een goede score aan gegeven, nu vind ik dit als los boek nogal een rommelig geheel soms. Er komt veel meer politiek in voor, veel meer dan het vorige deel dat ook al meer kende dan het eerste deel. Maar het lijken eerder allerlei geschiedbeschrijvingen die Bánffy graag kwijt wilde en niet zozeer onderdeel van het boek. Dat klinkt gek, want het hele thema gaat over de high society die doorfeest terwijl Europa op een oorlog afstruint maar die feesten van de hogere kringen zijn verhalend en de delen politiek vooral algemene geschiedenis die in het boek niet lekker verwerkt zijn. En sowieso was ik wel klaar met een zoveelste feest of jachtpartij. Ik voelde me zelf wat vies dik worden ervan.

Ook komen er veel meer personages in voor die echter niet meer uit elkaar te houden zijn qua persoonlijkheden en andere personen verdwijnen helemaal naar de achtergrond. Neef László Gyerffy was een hoofdpersoon in deel 1, een belangrijk nevenfiguur in deel 2 maar is nu haast niet meer dan een voetnoot en krijgt enkele momentjes nog - zijn dood deed me uiteindelijk weinig, zoals wel meer doden weinig indruk maakten. Toch een mindere kant van de schrijver Bánffy. Ik kreeg sowieso het idee dat Bánffy op weinig subtiele manier zo heel veel verhaallijnen wilde sluiten.

Nu wel, dit boek is zeker geen gedrocht. De beschrijvingen van natuur zijn mooi, karakteriseringen van de adel scherp en de geschiedschrijvingen soms best boeiend. Maar ook de politiek die beschreven wordt. Niet zozeer de specifieke details en politici uit het Hongarije van de jaren 1910, maar wel algemeenheden hoe politiek werkt. Dat brengt Bánffy goed. Naar beneden afgerond 3,0*.