Ulysses - James Joyce (1922)

Ja, wat valt hierover te zeggen . Ik vond het een compleet uniek boek, totaal anders dan alles wat ik al gelezen heb, afwisselend saai, fascinerend, beklemmend, erotisch, humoristisch, onbegrijpelijk, waanzinnig intelligent en bij vlagen meer dan geniaal. Tuurlijk heb ik momenten gehad dat ik paginalang geen idee had waar het over ging, maar dat maakt een boek juist prikkelend vind ik, bovendien kon ik telkens de draad wel weer oppikken. Andere passages zijn werkelijk ongelooflijk goed be- en geschreven, telkens in een totaal andere stijl, telkens met een andere sfeer en gevoel, maar iedere keer waanzinnig knap. Kijk, als een boek je boven het hoofd groeit kun je het afdoen als te moeilijk en elitair, maar je kunt het ook zien als een uitdaging en het werk van een genie. De grens tussen beide zal hier vast nog regelmatig aan bod komen en toen ik het boek las twijfelde ik ook voortdurend over wat ik er nu van moest vinden, maar dat neemt niet weg dat het boek me geen moment koud heeft gelaten, me voortdurend is blijven fascineren, en voor mij nog steeds uniek is in zijn soort. Het heeft me vaak verveeld, maar op andere momenten liep ik over van enthousiasme en leesplezier en dies meer, en achteraf gezien is het een mateloos intrigerend project, dat zijn 5 sterren ruimschoots verdient.

Het was af en toe even doorbijten, en al te snel lezen lukt ook niet, zeker door de keuze dit in het Engels te doen. Want door de vele verschillende woorden en soms onbegrijpelijk gepraat (zelfs als je het vertaalt), moet je absoluut je hoofd erbij houden. Maar de keuze in het Engels was wel een gelukkige keuze, want o wat was de taalvirtuoosheid prachtig. Poëtisch, bevreemdend soms, wonderschoon gewoon. Lolita van Nabokov staat er om bekend, maar deze Ulysses doet er niet voor onder. Af en toe bekruipt het gevoel dat Joyce het erom doet, maar zovele malen meer is het niet meer dan logisch dat het zo beschreven staat. En niet enkel puur op de woorden, rijmend met alliteraties en mooie vondsten, maar ook de vele stijlen. Zo is er het hoofdstuk met Gerty, in mooi proza, eenvoudig, maar ook zeer ontroerend. En weer andere hoofdstukken veel kouder, kaler, killer, als de situatie dat vraagt. Ook de drie verschillende 'narrative'-stijlen, en het hoofdstuk Oxen of the Sun, die de hele Engelse taalgeschiedenis doorklieft zijn om te smullen.
Ook inhoudelijk is het werk sterk genoeg voor 700 interessante pagina's. Natuurlijk zijn er de later naar buitengebrachte en opgemaakte schema's, dat elk hoofdstuk haar eigen kunst heeft (die zijn er meestal al wel in te vinden, al zou ik sommige een andere kunstvorm geven), of haar eigen kleur (vast wel, maar dat haal ik er echt niet), maar zelfs als het skelet helemaal goed is: 700 pagina's zijn veel. En eigenlijk gebeurt er bijzonder weinig, maar Joyce zorgt gewoon dat het niet saai of vervelend wordt. Natuurlijk door de vele stijlen, door het prachtige woordgebruik, door constant veranderende locaties en gebeurtenissen maar ook door de vele inhoudelijke vondsten. Wat er eigenlijk wel niet gebeurt, en gezegd wordt, zoals in Circe. Je moet of geniaal zijn en een grote fantasie hebben, of je moet bepaalde middeltjes hebben gebruikt, maar nooit wilde ik het boek wegleggen uit verveling. Naast genoemd Circe was ook Wandering Rocks zo mooi afwisselend. Als een camera die iemand volgt en bij een toevallige passant weggaat en deze passant volgt. Met zo nu en dan vreemde personages ineens vanuit het niets die ten tonele verschijnen. Dit deed me werkelijk denken aan enkele scènes uit Fellini's Otto e Mezzo. Ook filosofie, kennis, wetenswaardigheden (over astronomie), theorieën (over Shakespeare) en zo door, constant komt Joyce met iets om de aandacht er bij te houden. En mocht je soms verdwaald zijn, door een mêlee aan gedachten en onzinpraat, geen idee hebbende waar het over gaat, dan is er altijd die taalschoonheid. Maar nog belangrijker, ook zijn er hoofdpersonen waar je mee kan meeleven. Zeker Poldy Bloom, een haast tragisch figuur, een zwerver in zijn eigen stad. Het lijkt of hij echt geleefd wordt, zijn lot aanvaard te hebben, zonder toekomst. Hem gun je het beste, en hij blijft het boek levendig houden.
Vijf absoluut verdiende sterren, zeker. Maar ook het beste boek ooit? Wat ik gelezen heb? Objectief waarschijnlijk wel. Subjectief? Geen idee, Karamazov las net iets gemakkelijker, die begreep je constant, en is ook heel erg goed, inhoudelijk en stilistisch. Maar anderzijds. Dit boek verveelde nooit, het is zeker intrigerend, en spannend, en elke emotie die bestaat komt er wel in voor. En daarnaast zitten er prachtig ontroerende stukken in, en gelukkig ook het laatste hoofdstuk. Uiterst eenvoudig te lezen -je raakt gewoon gewend aan het ontbreken van interpunctie-, maar daarnaast raakt het je diep. Prachtig hoe Joyce je meeneemt door de gedachten van een zeer genuanceerde vrouw, en vooral het laatste gedeelte geeft je echt een goed en gelukkig makend gevoel mee.

Als leesproject is het dan toch gelukt deze Ulysses uit te lezen. En het moet gezegd worden: ik ben minder negatief over de gehele roman dan in mijn eerdere berichten, toen ik slechts 150 pagina's achter de kiezen had.

Dat komt waarschijnlijk omdat het concept van een boek dat in 18 hoofdstukken het leven van één dag in Dublin beschrijft in verschillende stijlen, vagelijk verbonden aan de Odyssee, toch werkt. Langzamerhand leer je de personages een beetje kennen en raak je verbonden met de wereld die in Ulysses wordt opgeroepen. Wat daarnaast goed uitpakt is dat je informatie krijgt vanuit verschillende perspectieven, niet alleen over de hoofdpersoon, Leopold Bloom, maar ook over allerlei inhoudelijke zaken, zoals politiek. Verder zijn er enkele stijlaspecten die de moeite (en het is moeite) waard zijn. Mooi vond ik sommige opsommingen, die over water in het voorlaatste hoofdstuk is met name om van te watertanden, hoewel er ook bij zitten die vervelend of gewoon flauw zijn.

Het beste deel voor mij, waarin alle boven genoemde positieve aspecten zijn samengebald, is episode 12 (Cycloop - de kroeg). De prachtige stijlwisselingen binnen dit hoofdstuk en de droge humor, en dat alles in normaal lopende zinnnen (ook wel eens leuk), maken dit het enige hoofdstuk waar ik zonder voorbehoud van heb genoten.

Toch lijkt deze pil, waar Joyce acht jaar aan werkte, me geen meesterwerk. Ook niet stilistisch. Het woord 'virtuoos' is weliswaar toepasselijk op Joyce z'n stijlexperimenten, dit zegt nog niet meteen dat het allemaal goed of mooi is. Ulysses wordt mijns inziens vooral gekenmerkt door taalspelletjes, maar zelden zijn er passages die echt opvallen doordat ze qua stijl zo mooi zijn. Veel van de gehanteerde schrijfstijlen werken daarbij voor geen meter, zijn te geconstrueerd om hier van grote literatuur te spreken. Met de pronkerige verwijzingen naar de Bijbel en de klassieken en de vele uitwijdingen over allerhande onderwerpen heb ik in zichzelf geen moeite, maar het brengt m'n waardering ook niet omhoog.

Conclusie: Ulysses is wat mij betreft overschat, maar toch niet onverdienstelijk.

Na 2 vergeefse pogingen, bleek een andere aanpak beter te helpen door Ulysses te geraken. Hoofdstuk voor hoofdstuk, gewapend met 400 pagina's aan 'begeleiding'. Mijn Penguin-editie kent geen hoofdstukindeling, maar juist de indeling in hoofdstukken blijkt essentieel voor zowel het begrip als de behapbaarheid van het werk. Elk hoofdstuk is in zijn eigen stijl geschreven, kent zijn eigen thema's, is als hoofdstuk een losse verwijzing naar een Odyssee-episode.

Zo is er het hoofdstuk 'Oxen of the Sun', dat om geboorte draait. Inhoudelijk speelt het in het ziekenhuis, waar een bevalling plaatsvindt. De gesprekken gaan over geboorte, geboortebeperking, vaderschap, herinneringen aan kinderjaren. De stijl die er op aansluit verbeeldt de geboorte van de Engelse taal; van het middeleeuwse Engels waarin de eerste alinea's geschreven zijn, tot het hedendaagse slang van de laatste alinea's (9 verschillende stadia voor de 9 maanden van een zwangerschap). “Oxen of the Sun” verwijst naar de episode waarin de mannen van Odysseus de koeien van Helios slachten, waarna Zeus hen vermoordt en Odysseus alleen overblijft. Joyce is steeds zeer los in zijn verwijzingen; hier uit zich dit bijvoorbeeld doordat een MKZ-uitbraak besproken wordt, en er vele gezegden met het woord koe passeren. Thematisch is Leopold Bloom aan Odysseus gekoppeld, ook hij is een eenling, bij wie in dit hoofdstuk vadergevoelens gewekt worden voor Stephen Dedalus, de Telemachus van het verhaal.

Afijn, dat is zo'n beetje de manier van lezen van Ulysses. En dan heb ik het nog niet eens gehad over de talloze rode draden die door het hele boek heenlopen. Een paar bezwaren. Dit hoofdstuk is door de gekozen stijl (veel oud-Engels dus, die bij wijze van pastiche ook nog eens opgeblazen is), een van de minst leesbare hoofdstukken van het boek. Een readers companion is dus onmisbaar. Na lezing daarvan ging dit hoofdstuk pas leven bij mij, worden de dieptes zichtbaar. Wat heet, de teksten blijken continue volgeladen met betekenis, op vele niveau's. Dat is de kracht van Ulysses, wat bijna een antwoord lijkt op de vraag 'hoe gelaagd kan een roman zijn?'. Keerzijde is dat literaire krachtpatserij aan de orde van de dag is en constructies regelmatig geforceerd, om niet te zeggen flauw, aandoen.

Dat geldt bijvoorbeeld voor het gebruik van stream of consciousness (overigens veel minder aanwezig dan ik had verwacht). De telegramstijl waarin dit genoteerd is, is wel een heel matige weergave van de werking van gedachtestromen. Veel te orderlijk, te letterlijk, waar gedachten in werkelijkheid chaotisch zijn en zelden uit consistente zinnen bestaan.

Tijd om tot een oordeel te komen. Op zijn best kon ik ook zonder 'hulp' van Ulysses genieten; het hoofdstuk Circe, meer dan 100 pagina's aan hallucinaties, is fantastisch, een surrealistische ontdekkingstocht in het onderbewustzijn van Bloom. En het slothoofdstuk, 60 pagina's zonder leestekens waarmee mevrouw Blooms gedachteassociaties tijdens haar sluimerslaap effectief verbeeld worden, zal ik ongetwijfeld nog wel eens los herlezen. Maar het is een teken aan de wand dat ik vaak meer plezier beleefde aan het lezen van de reader companion dan aan Ulysses zelf. Neemt niet weg dat dit een volstrekt uniek leesproject was, wat me ook buiten het lezen om zeer heeft beziggehouden. Vermoedelijk zullen de negatieve aspecten snel vergeten zijn en resteert de bewondering voor een grensverleggend, compromisloos werk dat door zijn overdaad aan details en context van een indrukwekkende veelzijdigheid is.

Dit is een boek waar je een handleiding bij nodig hebt. Het moeilijke zit vooral in de schrijfstijl. Joyce gebruikt de stream-of-consciousnesstechniek. Hij vertelt niet wat er gebeurt, maar welke gedachten door het hoofd van de drie hoofdpersonages stromen. Omdat die gedachten onafgewerkt zijn, bestaan ze vaak uit elliptische zinnen. Een tweede moeilijkheid zijn de vele citaten en verwijzingen naar Shakespeare, theologie, antieke literatuur en Ierse folklore. Sommige hoofdstukken zijn in een specifieke vorm geschreven, bijvoorbeeld als een catechismus.

Ulysses is de Engelse naam van Odysseus. In het epos van Homerus streeft deze held een nobel doel na, varend van eiland naar eiland op de Middellandse Zee. Z'n twintigste-eeuwse tegenhanger Leopold Bloom is een antiheld die doelloos rondzwerft in de straten van het verloederde Dublin. Stephen Dedalus, die de eerste drie hoofdstukken domineert, komt overeen met zoon Telemachus. Molly Bloom dagdroomt bij de herinnering aan haar vrijers, in tegenstelling tot de trouwe echtgenote Penelope. Elk hoofdstuk bevat verwijzingen naar een episode uit de Odyssee. De sirenen zijn barmeisjes van wie slechts de bovenste helft te zien is. In het hoofdstuk over de cycloop wordt iemands oog bijna uitgestoken. In dat over Aeolus worden de eolische harp en verschillende soorten wind vermeld.

In navolging van de Griekse tragedie hanteert Joyce eenheid van plaats, tijd en handeling. Het speelt zich volledig af in Dublin op 16 juni 1904. Herinneringen van de drie hoofdpersonages onthullen wel een en ander over hun verleden. Ondanks het intellectualisme zit er ook humor in. De Katholieke Kerk wordt op de hak genomen. Van bepaalde seksuele uitspattingen is niet duidelijk of ze echt plaatsvinden, of slechts in de verbeelding van Leopold Bloom. Het is hermetische literatuur voor ingewijden, maar als je doorzet, ben je een literaire ervaring rijker.

Ik ben mijn 2023 nogal optimistisch begonnen met het lezen van het modernistische monument Ulysses. Door velen gezien als het meest onleesbare boek ooit, maar tegelijkertijd ook beschouwd als een bijzonder geniaal stuk literatuur waar boeken net zo dik als Ulysses zelf (mijn versie telde ruim 900 pagina’s) aan gewijd zijn. Voor mij weer een grote klassieker die ik kan afvinken, maar ik kan niet zeggen dat ik er ontzettend van genoten heb.

...

Een geniaal boek dus, dat Ulysses, maar de roman vereist een bepaalde manier van lezen die ik op dit moment niet fijn vind. Er is nog zoveel moois te lezen en het leven is zo kort, ik vind het zonde om een significant deel van mijn leesleven te wijden aan één enkel boek. Maar ik snap zeker de fascinatie en de obsessie die sommigen voor dit boek koesteren. Ik zal me vooral de prachtige (simpelere) passages herinneren waarbij je als lezer echt de pijn en de verlangens van de hoofdpersonages voelt. Jammer dat Joyce zo weinig op het gevoel speelt en dat dit in eerste instantie vooral een boek voor het hoofd, en niet voor het hart is.

Lees hier het volledige stuk

Een van de beste romans die ik heb gelezen, dit jaar, en misschien wel ooit.
Iedereen heeft het altijd over hoe moeilijk het is om Ulysses überhaupt uit te lezen. Zelf had ik daar geen moeite mee, maar ik nam wel wat voorzorgsmaatregelen om deze briljant geschreven, buitengewoon grappige en intens betekenisvolle roman tot het einde toe te kunnen volgen. Voor elk hoofdstuk las ik een korte samenvatting van twee of drie zinnen, zodat ik goed voorbereid aan de soms lastige tekst begon. Ik kan die aanpak echt aan iedere lezer aanbevelen: het deed absoluut niets af aan de leeservaring. Geen spoilers, het is tenslotte geen whodunit.

Naast de samenvattingen gebruikte ik ook een kleine website die volledig aan Ulysses gewijd is. De kaart met locaties en personages verrijkte mijn leeservaring, ook omdat die me terugbracht naar herinneringen aan mijn bezoek aan Dublin, enkele jaren geleden. Voor wie eerder is vastgelopen in Ulysses kan dit soort begeleiding echt het verschil maken. En toch… Zelfs dan blijft er een groep lezers over die het niet zal uitlezen, of het nooit volledig zal kunnen waarderen. Maar dat komt niet omdat ze ‘niet slim genoeg’ zijn (een populaire, maar onterechte opvatting). Het zijn eerder de mensen die denken dat ze alles al weten, en dat ze slimmer zijn dan het boek zelf. Dat zijn ze niet. Ik geloof juist dat een van de centrale overtuigingen van deze roman is: je weet eigenlijk niets, maar je leeft alles.

Laat dus het idee van één waarheid los. Precies daarom is deze roman anti-racistisch, anti-nationalistisch, anti-autoritair. In het briljante hoofdstuk 17 zijn er talloze aanwijzingen voor een voortdurend veranderende, beweeglijke staat van het bestaan: “That it was not a heaventree, not a heavengrot, not a heavenbeast, not a heavenman. That it was a Utopia…” Enzovoort, zinnen die zich verzetten tegen definitieve betekenissen, en die tegelijk het wonder van het leven benadrukken.

Op die manier wordt Bloom’s eendaagse reis, hoewel uiteraard gebaseerd op de Odyssee, een levensverhaal zoals er zovelen zijn. Zoals van jou of mij. Een 'heldentocht', maar dan verteld op een andere manier (lees vooral het taaie maar indrukwekkende hoofdstuk 14). Maar onthoud: “No-one is anything.” (Hoofdstuk

Het is ongelooflijk dat een zo duidelijk geconstrueerd kunstwerk als Ulysses toch leest als het meest natuurlijke dat er is. Misschien juist omdat het niets minder dan het leven zelf is.

Had ik al gezegd dat het op momenten zo humoristisch is?