Ensaio Sobre a Cegueira - José Saramago (1995)

Ook voor mij een boek waar ik met veel verwachting aan begon, vooral omdat dit soort apocalyptische verhalen mij altijd aanspreken.

Ik vond dit boek echt een genot om te lezen, vooral zolang ze in de inrichting zitten. Het stuk buiten de inrichting vond ik iets minder. Het boek zou van mij 5 sterren hebben gekregen ware het niet dat ik vind dat het einde erg makkelijk is en het stukje in de stad vind ik een tikkeltje minder. Toch blijft het een buitengewoon interessant en indrukwekkend boek, dat ik met veel plezier uitgelezen heb!

4,5*

Wow, dit is echt een heel goed boek. Er komen geen namen in voor en vb het meisje dat in het begin een zonnebril droeg, is voor de rest van het boek 'het meisje met de zonnebril'. Zo heb je ook 'de vrouw van de eerste blinde', 'de vrouw van de oogarts', 'het schele jongetje' etc.
Ik vond het echt een heel sterk boek. In het begin was het wel even wennen aan het gebrek aan aanhalingstekens, maar uiteindelijk raak je dat heel snel gewend. Het einde had beter gekund.

Saramago toont de ontmaskering van de beschaving

Wat zou er gebeuren als ieder mens blind werd? Zou de maatschappij door kunnen blijven draaien? Of stort de samenleving in? Dit gedachte-experiment heeft José Saramago uitgewerkt in De stad der blinden, een inmiddels verfilmde roman uit 1995. Hij laat de inwoners van Lissabon op mysterieuze wijze plotseling blind worden, een voor een.

De eerste man die getroffen wordt is meteen hulpeloos. Hij staat te wachten voor het stoplicht, maar door zijn accute blindheid kan hij niet meer wegrijden. Omstanders komen kijken wat er gaande is met deze man die voor het groene licht blijft wachten. Wat deze man vervolgens overkomt, is tekenend voor de verdere loop van het verhaal: een vriendelijke passant brengt hem thuis, maar steelt vervolgens wel zijn auto. Van de hulpeloosheid van de man wordt keihard misbruik gemaakt.

Saramago gebruikt dit surrealistische verhaal om zijn visie op de mensheid te kunnen geven. Als steeds meer Portugezen blind worden, vreest de overheid een verschrikkelijke epidemie en de slachtoffers worden bijeengedreven in een gesloten instelling. Wat daar vervolgens aan gruwelen gebeuren, is onbeschrijflijk. Saramago laat zien dat als de mens weer moet vechten voor zijn bestaan, dat dan de meest nare kanten van hem bovenkomen. Zijn ware kanten, zo lijkt de auteur ons te willen vertellen.

De stad der blinden vertelt een snoeihard verhaal. Slechts weinigen in dit boek kunnen nog een beetje goedheid opbrengen. De meesten vertrappen de anderen, stelen, vernederen en doen alles om zelf te overleven. Binnen de instelling ontstaat een nieuwe samenleving, maar eentje met weinig structuur en niet gericht op samen leven, maar op ieder voor zich. Saramago doet geen poging enige warmte te scheppen in deze ellende, zelfs zijn personages zijn anonieme types en worden slechts aangeduid als "de oude man met het zwarte lapje", "het meisje met de zonnebril" of "de vrouw van de oogarts".

Die laatste biedt het enige lichtpuntje dat dit verhaal heeft. Zij kan als enige nog wel zien en wordt gek genoeg niet geraakt door de epidemie. Het is haar grote geheim, want hardop toegeven dat ze ziend is, zou haar meteen tot slaaf van de anderen maken. Alleen om bij haar blinde man te kunnen blijven, heeft ze blindheid geveinsd en zo kwam ze ook in de instelling terecht. Deze vrouw neemt uiteindelijk de leiding over een klein groepje goedwillenden en daarmee is zij het laatste beetje hoop in een wereld van louter kwaadheid.

Ze is de hoop van de blinden om haar heen. Maar ze is ook de hoop van de lezer. Zij toont dat tussen al die kwaadheid en onmenselijkheid er nog een restje goedheid en medemenselijkheid over blijft. In Saramago's wereld gaat niet de gehele mensheid aan diepgewortelde boosheid ten onder. En zo leidt "de vrouw van de oogarts" zowel de mensen om haar heen als de lezer door deze chaos van ellende, gevaar en angst. Maar kan zij ons nog wel naar een happy end brengen? Als we de ontmaskering van de mens op zo'n nietsontziende wijze getoond kregen? De conclusie is tamelijk zwartgallig: er mag dan een glimpje hoop zijn, een laatste restje goedheid, die zal wel moeten gedijen in een wereld waaronder een heel dun laagje beschaving vooral beestachtigheid, egoïsme en geweld schuil gaat.

Geweldig boek. Ik had het illegaal opengeslagen terwijl ik nog een ander boek aan het lezen was, maar eenmaal begonnen was het onmogelijk weg te leggen. Een zeer krachtig verhaal.

De Stad der Blinden is een zeer typische roman in het genre van de parabels die over de lotgevallen van mensen verhalen in uitzonderlijke omstandigheden, met als doel natuurlijk de ware aard van de mens als met een schilmes te ontleden. In dit genre is het noodzakelijk om een zeer pure voorstelling van zaken te geven, en dat doet Saramago uitstekend. Het verhaal is verstoken van onwillige nuances die vragen oproepen over de geldigheid van het voorgeschotelde verhaal; het is simpelweg zo dat er mensen blind worden, afgezonderd worden en de informatie die hen vanuit de buitenwereld bereikt is bijna evenveel als wat de lezer eveneens te weten komt, niets dat dit compliceert. De dynamiek binnen de inrichting kan zich zo zelfstandig ontwikkelen.

Gelukkig verzandt Saramago allerminst in de verwachte cynische clichés die de mens als slechts, zelfzuchtig en als beesten afschilderen in dergelijke omstandigheden. Hij is misschien een optimist, maar hoewel het als muziek in de oren klinkt dat de mens zich tenminste niet compleet als beest hoeft te gedragen, vind ik de manier waarop hij dit beargumenteert niet eens zo ongeloofwaardig. Het enige dat hier wellicht wat afbreuk aan doet is zijn keuze om één van de aanwezigen 'ziend' te laten. Het levert vanuit literair oogpunt wel zeer veel mogelijkheden op, omdat we de afschuwelijke toestand zo vanuit een interessante invalshoek zien, en we zelfs beter 'doordrongen' raken van de ranzige beelden van een met stront besmeurde vloer en de geur van ongewassen mensen en verstopte afvoer. Het betekent aan de andere kant dat het ook weer geen pure vertelling is van hoe mensen die aan hun blindheid en aan elkaar zijn overgeleverd zich gedragen.

Wat het boek denk ik zo sterk maakt is dat het niet alleen een simpel verhaal vertelt van uitzonderlijke omstandigheden waarin de mens steeds verder ontaardt, maar dat hij dit met zeer veel diepgang doet; hier en daar zelfs reflecterend op zijn eigen argumenten.

De stijl van schrijven heeft in mijn geval bijgedragen aan het ademloos verslinden van de roman en stoorde in geen geval. Ik vond het wel mooi eigenlijk. Kan het trouwens zijn dat de genoemde 'polyfonische' (meerstemmige) stijl slaat op het ontbreken van noties van de directe en indirecte rede? Het effect is in elk geval dat het geheel precies de afstandelijkheid van een mooi gecomponeerde parabel krijgt die het in mijn ogen nodig heeft. Zeer knap geschreven.

Edit: ik lees net iets over Saramago's interpunctiestijl in een soort nawoord: 'zijn boeken, zo zegt hij daarmee, moet je horen, niet noodzakelijk hardop, maar toch in je hoofd. (...) De volle bladspiegel die in eerste instantie afschrikt, komt tot leven, wordt een continuüm, een feest van woorden en klanken.'

Bikkelhard! Al de rest is al door vorige lezers verwoord (en misschien beter dan dat ik het zou kunnen) dus bij dit ene woord zal ik het laten.

Ik begrijp goed wat Brunniepoo hierboven bedoelt. Het procédé deed mij na het derde, vierde boek zelfs wat denken aan een stripverhalen-reeks! Maar anderzijds moet je een boek als "De stad der blinden" ook op zich kunnen bekijken. Het is voor zover ik weet trouwens het eerste in de bedoelde reeks, en volgens mij verreweg het sterkste. En buiten die "reeks" heeft Saramago nog schitterende werken geschreven, zoals "Memoriaal van het klooster" en "Het evangelie volgens Jezus Christus". Het idee en het succes van de "De stad der blinden" was zo geweldig dat Saramago er niet heeft aan kunnen weerstaan het te "verbrodden" (in "De stad der zienden" en "Het verzuim van de dood" bijvoorbeeld). Maar dat is een bekend verhaal: op een (te) groot succes volgt (bijna) altijd de "ondergang"...