Donkere Kamer van Damokles, De - Willem Frederik Hermans (1958)

Zeker wel! DvonGeem denkt daar blijkbaar anders over. Maar er is slechts één manier om erachter te komen wat jij vindt

Dat is waar.

Ik zag dit boek bij toeval in de bibliotheek en omdat het zo goed scoorde op "Boekmeter" las ik de eerste paar regels... de eerste pagina...
Kortom, het verhaal had me vast.

Hoewel vanwege het achterliggende idee het verhaal geen einde nodig heeft, blijft men m.i. als lezer toch op zijn honger zitten.
De zorgvuldig opgebouwde "twists & plots" blijven openstaan, alsof de auteur zelf ook niet meer wist hoe hij een passend einde kon bedenken.

Zeer knap geschreven, leest als een trein. Indien het einde een zelfde vaart had als de rest van het verhaal had dit een topboek (voor mij) kunnen zijn.

Wat wist ik er nog weinig van.... eigenlijk helemaal niets. Ik herinner me alleen dat we dit boek (volgens mij klassikaal) gelezen hebben op de middelbare school en dat ik er geen naar gevoel aan had over gehouden. Maar waar het nou precies over ging, wat er gebeurde, hoe het begon en afliep... ik had er geen flauw idee meer van.
Tijdens het lezen kwamen me die drie foto's wel weer bekend voor en Dorbeck (als persoon), maar de rest was eigenlijk nieuw voor me . Goed dus dat ik het herlezen heb, want het was het waard.

Wat kon die Hermans toch schrijven! Alsof een film (foto's zou een te makkelijke woordspeling zijn ) in je hoofd wordt afgedraaid. En aan het eind weet je nog niets... bestond Dorbeck, heeft Osewoudt alles gedaan wat er is verteld... of heeft hij een Beautiful Mind? Onderweg geeft Hermans zijn personages ook de kans om hier en daar ook nog wat te filosoferen. Zo laat hij zijn Osewoudt's 'vriend' Ebernuss op een gegeven moment uitleggen hoe belangrijk bewijzen zijn:

Er zijn maar twee soorten mensen die wij vasthouden. De eerste soort is de soort die wij om een of andere reden niet op vrije voeten willen laten lopen. De tweede soort is de soort die ons iets vertellen kan dat ons interesseert. Er wordt niemand vrijgelaten omdat er niets tegen hem te bewijzen valt. Bewijzen is een werkje voor professoren, niet voor politici. Het enige wat een politicus interesseert is het bereiken van zijn doeleinden. Wat zouden wij bereiken door iets niet tegen iemand te bewijzen? Wie heeft er ooit iets bereikt met ongelijk bekennen? Jongen wees toch verstandiger! Ik zeg je: voor een politicus is het vernietigen van een onschuldig slachtoffer belangrijker dan het straffen van iemand die schuldig is, want het vrijgelaten onschuldige slachtoffer zal wraak koesteren, maar als iemand werkelijk schuld heeft en toch begenadigd wordt, zal hij dankbaar zijn.

Om over de 'toespraak' van de grote amorele theoreticus van de SS nog maar te zwijgen of Marian's reactie op de bekentenis van Osewoudt over Dorbeck... of over de bekentenis van Osewoudt over Dorbeck tegen Marian of Osewoudt's oom of ... nou ja, te veel om op te noemen. Ik heb genoten, dat mag duidelijk zijn !

In tegenstelling tot wat geluiden hierboven vind ik Damokles toch wel tamelijk cynisch, en dus logisch passend in Hermans pessimistische wereldbeeld. Van de romans die ik van Hermans gelezen heb sluit Damokles volgens mij het beste aan bij Nooit meer slapen (ik kwam zelfs de zinsnede 'nooit meer slapen' tegen). Beide romans kennen een protagonist die gedoemd is tot een anoniem leven, maar uit alle macht dit lot willen ontstijgen, zonder over de eigenschappen daartoe te beschikken. Osewoudt slaagt er op zich wel in, maar bepaald niet in de zin die hij in gedachten had. Behalve het menselijk onvermogen het eigen bestaan richting te geven is de relativiteit van goed en kwaad ook een duidelijk thema, verbeeld door alle plottwisten en inhoud gegeven door o.a. de monoloog van de SS-er ('voor wie weet dat hij eenmaal sterven moet, kan er geen absolute moraal bestaan').

Ondanks het knappe, gelaagde werk dat Damokles ontegenzeggelijk is (Damokles is zoveel breder dan enkel een verhaal over het verzet in WO II), viel het herlezen me op een tweetal punten licht tegen. Ik kan ontzettend genieten van de manier waarop Hermans van kleinigheden als het kopen van een taart (Onder professoren) of het frankeren van een envelop (Uit talloos veel miljoenen) een drama over vele pagina's maakt. Dat gebeurt in Damokles niet. Damokles is ambitieuzer, dus voor dergelijke intermezzo's is geen tijd. Op stijl wordt daardoor ingeboet, meer naarmate het verhaal vordert. Ook wordt het verhaal erg technisch met al zijn plotwendingen. Aangezien ik niet zo'n verhaaltjeslezer ben valt die focus me af en toe wat zwaar. Ik twijfel een beetje of ik Damokles nog in mijn top 10 moet opnemen. Een meesterwerk, zeker, die me ooit enorm verraste, maar de herleeswaarde is vrij gering.

Een goed stuk literatuur (net als een goed stuk cinema overigens) voldoet aan drie eisen: je aan het denken zetten, je vermaken en je beroeren. Damokles slaagt met glans in alle drie de voorwaarden.
Ik kende vooraf Nooit Meer Slapen en Au Pair, beide zeer verschillend beoordeeld. Ik had eigenlijk dus geen idee wat te verwachten bij dit werk, maar had wel het idee een zware roman te krijgen, langzaam lezend, als een studieboek haast. Niets is minder waar, want wat ik te lezen kreeg oversteeg alles. Een pageturner, maar inhoudelijk zo goed, dat dit niet kan worden weggelegd als een simpele thriller.
Op het meest normale niveau is dit het verhaal van een jongeman ten tijde van de oorlog, maar tevens is het een verhaal van het verzet (en de van de romantiek daarbij), een verhaal over liefde in oorlogstijd, het geeft een tijdbseeld van Nederland in die jaren, en gaat over het verval van de mens, en met zeer belangrijke vragen: wat is waar en wat is niet waar. En dat dus in een o zo soepel en snel lezend verhaal. Wat kan die Hermans werkelijk fantastisch schrijven. Okay, een aantekening in de kantlijn dan: af en toe loopt een zin niet helemaal lekker, maar die rol is zo marginaal)
Tevens blijft er spanning door het hele verhaal (dat inderdaad ook als makkelijke lectuur gelezen kan worden), en weet op bepaalde momenten wel degelijk grote en nare emoties op te roepen, maar ook vaak genoeg een lach door de Hermans' voortreffelijke humor.

Als gezegd komt Hermans met enkele grote vragen. En zelfs als het boek uit is, wist ik er nog geen goed antwoord op te geven. Duidelijk is wel dat naast dat de lezer de vragen krijgt, ook de personages deze vragen krijgen. En wat waarheid, leugen of een fout is, dat is nergens duidelijk. Hermans laat dit mooi zien nog met een krantenbericht, en met de vele verhoren waar je van beide zijden de versies op de 'waarheid' hoort.
Een dikverdiende 5*, al vraag ik me af of het herlezen tevens zo een ervaring is. Nooit Meer Slapen is dat wel, en staat eigenlijk nog een trapje hoger.